Μαρία Κάλλας | «Αγωνίστηκα να ζήσω…»

«Αγωνίστηκα να ζήσω σαν μια κανονική ανθρώπινη ύπαρξη»

Όταν μιλάμε για τη Μαρία Κάλλας, πρέπει να ξεκινάμε από τη φωνή και την τέχνη της. Όχι από τον Ωνάση, τα φορέματα, τις δίαιτες ή τις ιστορίες που κατασκεύασε ο Τύπος γύρω από την προσωπική της ζωή. Η Κάλλας υπήρξε πρώτα απ’ όλα μια εξαιρετικά σοβαρή καλλιτέχνιδα, με βαθιά μουσική γνώση, επίμονη μελέτη και αυστηρή επαγγελματική πειθαρχία.

Η φωνή της δεν ήταν συμβατικά όμορφη. Είχε έντονη, προσωπική χροιά και αναγνωριζόταν αμέσως. Το εύρος της πλησίαζε τις τρεις οκτάβες και της επέτρεπε να κινείται από τις σκοτεινές χαμηλές νότες μέχρι τις πολύ υψηλές περιοχές. Διέθετε ευλυγισία, ακρίβεια, καθαρή άρθρωση και μεγάλη ποικιλία χρωματισμών. Χρησιμοποίησε ακόμη και τις φυσικές ανομοιογένειες της φωνής της ως εκφραστικά μέσα.

Η Κάλλας δεν τραγουδούσε απλώς τις νότες και δεν χρησιμοποιούσε την τεχνική της για εντυπωσιασμό. Μελετούσε την παρτιτούρα, κατανοούσε τη σημασία των λέξεων και διαμόρφωνε διαφορετικό ήχο για κάθε ρόλο. Οι κινήσεις της στη σκηνή προέκυπταν από τη μουσική. Ακόμη και όταν δεν τραγουδούσε, παρέμενε ενεργή μέσα στον ρόλο. Με τις ερμηνείες της στη «Νόρμα», στην «Τραβιάτα», στην «Τόσκα» και στη «Μήδεια» απέδειξε ότι ο τραγουδιστής της όπερας πρέπει να είναι ολοκληρωμένος ερμηνευτής. Η συμβολή της στην επανεκτίμηση του μπελ κάντο άλλαξε το λυρικό θέατρο.

Αν, όμως, θέλουμε να μιλήσουμε δίκαια για τη ζωή της, οφείλουμε να εγκαταλείψουμε την εύκολη αφήγηση της ιδιοφυΐας που πλήρωσε τη δόξα της με προσωπική δυστυχία. Η αφήγηση αυτή αποδίδει τα πάντα στη μοίρα και αποκρύπτει τις σχέσεις εξουσίας που καθόρισαν τη ζωή της. Η Κάλλας υπήρξε μια εργαζόμενη γυναίκα της οποίας η φωνή, το σώμα, ο χρόνος και η ιδιωτική ζωή μετατράπηκαν πολύ νωρίς σε αντικείμενα εκμετάλλευσης.

Από παιδί έμαθε ότι έπρεπε να τραγουδά για να κερδίζει την προσοχή της μητέρας της. Αργότερα έπρεπε να τραγουδά και για να ενισχύει οικονομικά την οικογένεια. Η παιδική της ηλικία υποτάχθηκε στην εκπαίδευση, στην εργασία και στις ανάγκες των ενηλίκων. Πίσω από τον εξωραϊσμένο χαρακτηρισμό «παιδί-θαύμα» υπήρχε ένα παιδί που εργαζόταν και δεχόταν πιέσεις. Η ίδια είπε αργότερα ότι, αντί να παίζει και να μεγαλώνει ελεύθερα, έπρεπε να μελετά, να εμφανίζεται και να κερδίζει χρήματα.

Η ενηλικίωσή της δεν την απελευθέρωσε από αυτή τη συνθήκη. Γύρω από το ταλέντο της οργανώθηκε ένα σύστημα ανδρικής διαχείρισης, αποτελούμενο από συζύγους, επιχειρηματίες, ατζέντηδες, διευθυντές θεάτρων και παραγωγούς. Ορισμένοι τη βοήθησαν ουσιαστικά, όμως η βοήθεια δεν ακυρώνει την ανισότητα. Η Κάλλας παρήγε την τέχνη, τη φήμη και τα έσοδα, ενώ άλλοι διεκδικούσαν λόγο στα συμβόλαια, στις εμφανίσεις και στις προσωπικές της αποφάσεις.

Η σχέση της με τον Ωνάση δείχνει πώς η δημόσια αφήγηση μπορεί να υποβαθμίσει ακόμη και μια μεγάλη δημιουργό. Μία από τις σημαντικότερες καλλιτέχνιδες του εικοστού αιώνα κατέληξε να παρουσιάζεται κυρίως ως η γυναίκα που αγάπησε και εγκαταλείφθηκε από έναν ισχυρό άνδρα. Ακόμη και η κάμψη της φωνής της, η κατάθλιψη και η απομόνωσή της ερμηνεύτηκαν μέσα από αυτή τη σχέση. Έτσι, μια σύνθετη ανθρώπινη και καλλιτεχνική διαδρομή περιορίστηκε σε μια ερωτική αποτυχία.

Και το σώμα της αντιμετωπίστηκε ως δημόσια ιδιοκτησία. Όταν ήταν πιο εύσωμη, δεχόταν υποτιμητικά σχόλια. Όταν έχασε περισσότερα από τριάντα κιλά, η αλλαγή της παρουσιάστηκε ως απαραίτητη ολοκλήρωση της αξίας της. Έπρεπε να είναι άψογη τραγουδίστρια, πειστική ηθοποιός, λεπτή, κομψή και κοινωνικά αποδεκτή. Όταν επέμενε στους όρους της δουλειάς της, χαρακτηριζόταν δύσκολη και αλαζονική. Ιδιότητες που σε έναν άνδρα θα θεωρούνταν αποφασιστικότητα και επαγγελματική απαίτηση, στην Κάλλας παρουσιάζονταν ως συμπτώματα της «ντίβας».

Οι συνεργάτες της περιέγραφαν μια διαφορετική γυναίκα: μια καλλιτέχνιδα που πήγαινε πρώτη στις πρόβες, έφευγε τελευταία και δεν σταματούσε να μαθαίνει. Η ίδια ζήτησε να κριθεί όχι ως άγγελος ή δαίμονας, αλλά ως γυναίκα και σοβαρή καλλιτέχνιδα. Μια σοβαρή προσέγγιση της ζωής της οφείλει να πάρει στα σοβαρά αυτή την απαίτηση.

Η Κάλλας όμως δεν έγινε μεγάλη επειδή υπέφερε. Έγινε μεγάλη επειδή είχε εξαιρετικές δυνατότητες, ερμηνευτική ευφυΐα, γνώση και απόλυτη αφοσίωση στη δουλειά της. Η απόρριψη, η εκμετάλλευση και η μοναξιά δεν δημιούργησαν την τέχνη της. Περιόρισαν τη ζωή της. Η ουσιαστική τιμή στη μνήμη της είναι να αναγνωρίσουμε την τέχνη ως δικό της επίτευγμα και να υπερασπιστούμε για κάθε γυναίκα το δικαίωμα να ορίζει την εργασία, το σώμα, τις σχέσεις και τη ζωή της.

Στις 25 Μαΐου του 1970, ο κόσμος μαθαίνει ότι η Μαρία Κάλλας έχει μεταφερθεί στο νοσοκομείο, γιατί έχει επιχειρήσει να αυτοκτονήσει με βαρβιτουρικά. Μερικά χρόνια μετά, όμως, θα εμφανισθεί και πάλι στη σκηνή, κλείνοντας οριστικά πλέον την καριέρα της. Οι τελευταίες εμφανίσεις της ήταν η μία τον Δεκέμβρη του 1973 στην Όπερα των Παρισίων, όπου το κοινό την κάλεσε στη σκηνή δέκα φορές και η δεύτερη στις 11 Δεκεμβρίου του 1974, στο Σαππόρο της Ιαπωνίας.

Έκτοτε, κλείνεται οριστικά στο σπίτι της, εγκαταλείπει τον εαυτό της και -τι περίεργο- εκείνος που την επισκέπτεται από καιρού εις καιρόν είναι ο Ωνάσης. Θα πεθάνει πριν από εκείνη, το 1975, ενώ ο δικός της, ξαφνικός θάνατος, θα συμβεί στις 16 Σεπτεμβρίου 1977 σε ηλικία μόλις 53 ετών στο Παρίσι και θα δηλωθεί ότι οφειλόταν σε καρδιακή ανακοπή. Το σώμα της αποτεφρώθηκε την άνοιξη του 1979 και η τέφρα της σκορπίστηκε στο Αιγαίο Πέλαγος

«Πάντοτε αγωνίστηκα για να ζήσω σαν μια κανονική ανθρώπινη ζωή, αλλά είχα την ατυχία να περιτριγυρίζομαι από ανθρώπους που έκαναν τα πάντα για να με εμποδίσουν», είχε πει η Μαρία Κάλλας, που πέρασε τα περισσότερα χρόνια της ζωής της με μελέτη, αφοσίωση και στρατιωτική πειθαρχία, στερούμενη πολλά, αλλά και απολαμβάνοντας τους καρπούς των κόπων της, μέσα από την αγάπη του κόσμου, το χειροκρότημα και τη δόξα.