Μαχαιράς Ξηρομέρου | Ένα τσιφλίκι του Αλή Πασά

| Με click στον χάρτη σε μεγέθυνση η διαδρομή |

O Μαχαιράς απέχει από το Αγρίνιο περίπου 32 χλμ.
Ο χρόνος που απαιτείται για τη διαδρομή με αυτοκίνητο
είναι 0:35 έως 0:40 λεπτά της ώρας ανάλογα με τις κυκλοφοριακές συνθήκες
και την ακριβή διαδρομή που θα επιλέξετε.

Επιμέλεια: Λ. Τηλιγάδας

Ο Μαχαιράς βρίσκεται δυτικά της λίμνης Οζερός, σε υψόμετρο 150 μέτρων. Το χωριό είναι χτισμένο πάνω στην επαρχιακή οδό Αστακού–Φυτειών. Οι κάτοικοί του ασχολούνται κυρίως με την κτηνοτροφία, αν και μέχρι τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 2000 καλλιεργούσαν σιτηρά και καπνό. Στην ευρύτερη περιοχή έχουν βρεθεί ίχνη αρχαίας κατοίκησης. Ανάμεσα στα σημαντικότερα ευρήματα συγκαταλέγονται δύο αρχαίοι τάφοι του 4ου αιώνα π.Χ., κατασκευασμένοι από πλάκες Αστακού, καθώς και τα θεμέλια αρχαίου κτίσματος στη θέση «Ρούστα».

Οι πρώτες αναφορές στο χωριό ανάγονται στο 1521, όταν κατοικούνταν από 13 οικογένειες. Το 1805, ο Βρετανός περιηγητής και διπλωμάτης Ουίλιαμ Μάρτιν Ληκ, περνώντας από την περιοχή, ανέφερε ότι το χωριό είχε καταστραφεί από τους Τούρκους και ότι οι κάτοικοί του είχαν καταφύγει στη Ζάκυνθο, όπου, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ίδρυσαν τον οικισμό Μαχαιράδο.

Όπως μαρτυρούν τα ευρήματα και τα κατάλοιπα κτισμάτων, η περιοχή του Μαχαιρά κατοικείται από την αρχαιότητα. Αρχαίοι τάφοι έχουν βρεθεί στις θέσεις Κληματόβρουσκα, Παλιάμπελα, Χρυσοβούνι και Προίκη, μεταξύ άλλων. Δύο από αυτούς χρονολογούνται στον 4ο αιώνα π.Χ. και ήταν κατασκευασμένοι από πλάκες Αστακού. Πολυάριθμα είναι επίσης τα ευρήματα αντικειμένων καθημερινής χρήσης, καθώς και αργυρών και χάλκινων νομισμάτων. Στη θέση «Χωραφιές», κοντά στη Ρούστα, σώζονται τα θεμέλια αρχαίου κτίσματος.

Το σημερινό χωριό δημιουργήθηκε από κατοίκους γειτονικών οικισμών, όπως τα Βρίστιανα, βυζαντινού οικισμού με ναούς της ίδιας περιόδου. Στα Βρίστιανα σώζεται τμήμα λιθόστρωτου δρόμου, ενώ και το τοπωνύμιο είναι βυζαντινής προέλευσης. Ο οικισμός δημιουργήθηκε περίπου τον 10ο αιώνα και διαλύθηκε γύρω στον 17ο αιώνα. Οι άλλοι δύο οικισμοί από τους οποίους προήλθε ο Μαχαιράς ήταν ο Παλιομαχαλάς και ένας οικισμός στην περιοχή του Μουρκόπουλου.

Τα Βρίστιανα ήταν χτισμένα δυτικά του σημερινού χωριού, στο ομώνυμο οροπέδιο. Οι ντόπιοι αποκαλούν την τοποθεσία Παλιοχώρι. Η περιοχή παρουσιάζει ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον, κυρίως λόγω του χαρακτηριστικού τρόπου κατασκευής των κατοικιών, οι οποίες ήταν χτισμένες με ξερολιθιά. Το χωριό διέθετε δύο πηγάδια, τον Πόντικα και το Παλιοπήγαδο, ενώ τα αμπέλια του βρίσκονταν στη θέση Τσογκανάκια.

Ενοριακός ναός ήταν η Αγία Παρασκευή, ενώ στον οικισμό υπήρχαν ακόμη τρεις εκκλησίες: ο Άγιος Νικόλαος, ο Άγιος Χριστόφορος και ο Άγιος Δημήτριος. Από τον Άγιο Δημήτριο μέχρι το χωριό υπήρχε καλντερίμι, τμήματα του οποίου σώζονται μέχρι σήμερα.

Το παλιό χωριό του Μαχαιρά βρισκόταν στις θέσεις Κυράς Αμυγδαλιές και Άγιος Χριστόφορος, εκεί όπου βρίσκεται σήμερα το νεκροταφείο. Με την τοποθεσία Κυρά συνδέεται θρύλος για κρυμμένο θησαυρό και κοσμήματα. Ενοριακός ναός ήταν ο Άγιος Χριστόφορος, κτίσμα του τέλους του 14ου ή των αρχών του 15ου αιώνα. Την ίδια περίπου περίοδο πρέπει να ιδρύθηκε και ο οικισμός. Τα ίχνη των τοιχογραφιών του ναού χρονολογούνται στον 16ο αιώνα. Το κέντρο του παλιού χωριού βρισκόταν στη θέση Μεσοχώρι.

Κατά την περίοδο 1800–1820, το χωριό αποτελούσε τσιφλίκι του Αλή πασά. Οι τσοπάνηδες του χωριού έβοσκαν τα κοπάδια του στο απέραντο δάσος που εκτεινόταν μέχρι τον Πρόδρομο. Το δάσος αυτό χάθηκε κατά τα έτη 1948–1950, όταν το κράτος χορήγησε άδειες υλοτομίας σε ξυλεμπόρους, οι οποίοι ουσιαστικά το αφάνισαν. Οι ντόπιοι, πάντως, αντιμετώπισαν αρχικά θετικά την εξέλιξη, καθώς θεωρούσαν ότι «ξεφώτισε ο τόπος», ότι οι καλλιέργειές τους θα απέδιδαν καλύτερα και ότι αυξάνονταν οι διαθέσιμες καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Στην περιοχή Αλωνάκι του Γκούμα σημειώθηκε σύγκρουση μεταξύ του Δράκου Γρίβα και δερβεναγάδων.

Στην περιοχή διέθετε κτήματα και ο Άγιος Τάφος Μπαμπίνης, τα οποία μετά την Επανάσταση εκποιήθηκαν ή παραχωρήθηκαν από την Εκκλησιαστική Επιτροπή. Πολλά από αυτά τα κτήματα είχαν παραχωρηθεί στη Μονή και στον Πανάγιο Τάφο από τους ίδιους τους κατοίκους, είτε όταν έφευγαν από την περιοχή είτε για να μην περιέλθουν στην κατοχή των Τούρκων. Οι Τούρκοι δεν επέτρεπαν στους ραγιάδες να διαθέτουν ακίνητη περιουσία ή κοπάδια. Στην περιοχή έβοσκαν κοπάδια που ανήκαν στον πασά ή σε άλλους Τούρκους και Έλληνες αξιωματούχους, με την εκτροφή τους να ανατίθεται σε Αρβανίτες και Βλάχους.

Μετά την Επανάσταση, ο πληθυσμός αυξήθηκε σταδιακά με την άφιξη καταδιωκόμενων κατοίκων από την Ήπειρο, τον Βάλτο και τα Άγραφα. Το 1830 το χωριό αριθμούσε 16 οικογένειες, οι οποίες διέθεταν 2.010 στρέμματα ιδιόκτητης γης και 30 στρέμματα αμπελώνων. Για ένα διάστημα αποτέλεσε έδρα του Δήμου Μαραθιάς, ο οποίος λειτούργησε από το 1836 έως το 1840 και περιλάμβανε τα χωριά Μαχαιράς, Μπαμπίνη, Μαχαλάς, Σκουρτού, Χρυσοβίτσα και Πρόδρομος. Το 1840 ο δήμος καταργήθηκε και τα χωριά, με εξαίρεση την Μπαμπίνη και τον Μαχαλά, εντάχθηκαν στον Δήμο Αστακού. Μεταξύ των γνωστών παρέδρων του χωριού κατά τον 19ο αιώνα συγκαταλέγονται ο Γιάννος Παπατρέχας και ο Λεωνίδας Παπαστάμος.

Το 1844 το χωριό είχε 187 κατοίκους, το 1879 είχε 293, το 1889 είχε 299 και το 1907 ο πληθυσμός του έφτασε τους 505 κατοίκους. Σχολείο λειτουργούσε κατά διαστήματα. Το 1860 στεγαζόταν στον γυναικωνίτη της εκκλησίας, με δάσκαλο τον Αναγνώστη Γεροθόδωρο, γνωστό και ως Καραμπέρη. Άλλοι δάσκαλοι που δίδαξαν κατά καιρούς ήταν ο Γιώργος Παπασπύρος από το Βασιλόπουλο, ο Ψόφιος από το Δραγαμέστο και ο Χολέβας από τα Βλυζιανά. Το 1905 διορίστηκε γραμματοδιδάσκαλος ο Δημήτρης Αδειλήνης από την Ιθάκη, ο οποίος υπηρέτησε επί τριάντα χρόνια. Το νέο σχολείο χτίστηκε το 1931 από τους ίδιους μαστόρους που είχαν χτίσει την εκκλησία.

Το 1912 ο Μαχαιράς αναγνωρίστηκε ως κοινότητα. Το 1920 είχε 687 κατοίκους και το 1940 είχε 789. Το 1981 ο πληθυσμός του ανερχόταν σε 600 κατοίκους, ενώ στην απογραφή του 2001 καταγράφηκαν 420 κάτοικοι και έκταση 19.502 στρεμμάτων. Τον Αύγουστο του 1918, τα αμπέλια του χωριού στη θέση Απάνω Αμπέλια υπέστησαν μεγάλες ζημιές από πυρκαγιά που ξεκίνησε από το Μανωλόπουλο.

Το 1904 κατασκευάστηκε ο δρόμος που περνούσε από το κέντρο του χωριού και άρχισε η συγκοινωνία με άμαξες. Από το 1906 ο Μαχαιράς έγινε έδρα σταθμού Χωροφυλακής, με μεταβατικό απόσπασμα, εξαιτίας της έξαρσης της εγκληματικότητας στην περιοχή. Ο πρώτος γιατρός που εγκαταστάθηκε στο χωριό ήταν ο Σπυρέλης από την Ήπειρο. Κατά την περίοδο 1929–1943 διατηρούσε ιατρείο στον Μαχαιρά ο γιατρός Γιάννης Μπέσας από την Παπαδάτου, ο οποίος δημιούργησε και ποδοσφαιρική ομάδα με την ονομασία «Αστραπή».

Το 1943 το χωριό πυρπολήθηκε από τους Γερμανούς μετά τη Μάχη της Τσαπουρνιάς, κατά την οποία αντάρτες του τοπικού ΕΛΑΣ επιτέθηκαν σε ιταλική φάλαγγα, τον Μάιο του ίδιου έτους. Την ίδια τύχη είχαν και τα γύρω χωριά. Τότε κάηκαν τα αρχεία του χωριού, ενώ έχασαν τη ζωή τους και ορισμένοι κάτοικοι. Ο Μαχαιράς κάηκε στις 9 Μαΐου, ανήμερα της εορτής του πολιούχου του, Αγίου Χριστοφόρου. Οι Γερμανοί προκάλεσαν νέες καταστροφές στο χωριό και την επόμενη χρονιά.

Στα χωράφια του χωριού καλλιεργούνταν σιτηρά και καπνός. Τα σιτηρά αλέθονταν σε μύλους στα Αχυρά, στη Νύσσα και σε άλλες περιοχές, καθώς οι δύο νερόμυλοι του χωριού, στον Γερομπόρο, λειτουργούσαν περιστασιακά, μόνο όταν το ρέμα κατέβαζε αρκετό νερό. Μια ακόμη πηγή εισοδήματος ήταν η συλλογή βελανιδιών από την έκταση που διέθετε το χωριό στη Μάνινα, καθώς και η αμπελοκαλλιέργεια, η οποία αναπτύχθηκε μετά την Επανάσταση του 1821.

Βασική ασχολία των κατοίκων υπήρξε η καπνοκαλλιέργεια, η οποία σταμάτησε το 2005. Σήμερα, σημαντικότερο οικονομικό παράγοντα για το χωριό αποτελεί η κτηνοτροφία.

Σύμφωνα με το σχέδιο «Καλλικράτης», ο Μαχαιράς αποτελεί την Τοπική Κοινότητα Μαχαιρά, η οποία υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Αστακού του Δήμου Ξηρομέρου. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, ο πληθυσμός του ανερχόταν σε 320 κατοίκους