Ένα κάστρο και μια αρχαία πόλη της Αιτωλίας
σε μια διαδρομή αιώνων πάνω από το Μεσολόγγι
| Με click στον χάρτη σε μεγέθυνση η διαδρομή|
H Νέα Πλευρώνα απέχει από το Αγρίνιο περίπου 30,1 χλμ.
Ο χρόνος που απαιτείται για τη διαδρομή με αυτοκίνητο
είναι 28 λεπτά, ανάλογα με τις κυκλοφοριακές συνθήκες
και την ακριβή διαδρομή που θα επιλέξετε.
Επιμέλεια: Λ. Τηλιγάδας
Λίγα χιλιόμετρα βορειοδυτικά από το Μεσολόγγι, προς την πλευρά του Αιτωλικού, πάνω στις βραχώδεις πλαγιές του Αρακύνθου, βρίσκεται μια ολόκληρη αρχαία πόλη που εξακολουθεί να επιβάλλεται στο τοπίο. Είναι η Νέα Πλευρώνα, το γνωστό και ως κάστρο της κυρα-Ρήνης, μία από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαίας Αιτωλίας. Οικοδομήθηκε περίπου το 235 προ Χριστού, ύστερα από την καταστροφή της γειτονικής Παλαιάς Πλευρώνας κατά τη διάρκεια του Δημητριακού Πολέμου, και αναπτύχθηκε σε μια θέση που μόνο τυχαία δεν είχε επιλεγεί. Από υψόμετρο που ξεκινά περίπου στα 195 και φτάνει στα 280 μέτρα, οι κάτοικοί της είχαν τη δυνατότητα να ελέγχουν τις χερσαίες και τις θαλάσσιες οδούς, τη λιμνοθάλασσα, τις αλυκές και συνολικά έναν ζωτικό χώρο για την οικονομία και την άμυνα της εποχής. Τα ισχυρά τείχη, τα δημόσια και ιδιωτικά κτίρια, οι τάφοι μακεδονικού τύπου και η πολεοδομική της οργάνωση δείχνουν ότι εδώ δεν υπήρχε ένας περιφερειακός οικισμός, αλλά ένα σημαντικό αστικό κέντρο της Αιτωλίας.
Η ιστορία της Πλευρώνας, βέβαια, πηγαίνει πολύ πιο πίσω από την ελληνιστική πόλη που βλέπουμε σήμερα. Ο Όμηρος, στον κατάλογο των πλοίων της Ιλιάδας, αναφέρει την Πλευρώνα μαζί με την Καλυδώνα, τη Χαλκίδα, την Πυλήνη και την Ώλενο, ανάμεσα στις αιτωλικές πόλεις που συμμετείχαν στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι τόσο το όνομα της πόλης όσο και το εθνικό «Πλευρώνιος» εμφανίζονται σε μυκηναϊκές πήλινες πινακίδες Γραμμικής Β΄ που βρέθηκαν στην Πύλο. Τα αρχαιολογικά ευρήματα από τη Μυκηναϊκή περίοδο παραμένουν περιορισμένα, όμως περισσότερα στοιχεία έχουν έρθει στο φως από τους πρωτογεωμετρικούς και γεωμετρικούς χρόνους, κυρίως μέσα από τάφους και κτηριακά κατάλοιπα. Η Νέα Πλευρώνα γνώρισε μεγάλη ακμή στους ελληνιστικούς χρόνους, αλλά μετά τη ναυμαχία του Ακτίου, το 31 προ Χριστού, άρχισε η παρακμή της. Οι Ρωμαίοι μετέφεραν κατοίκους της στη Νικόπολη και η πόλη σταδιακά έχασε τον ρόλο που είχε για αιώνες.
Η ίδια η διάταξη της Νέας Πλευρώνας μαρτυρά το μέγεθος και την οργάνωσή της. Η πόλη είχε σχεδιαστεί με βάση το Ιπποδάμειο σύστημα, με οργανωμένο πολεοδομικό ιστό και σε μεγαλύτερη κλίμακα από την παλαιότερη Πλευρώνα. Κι αν σήμερα ο επισκέπτης ανεβαίνει για να δει έναν αρχαιολογικό χώρο, στην αρχαιότητα αυτό που υπήρχε εδώ ήταν μια ζωντανή πόλη με κατοικίες, δημόσια κτίρια, ισχυρή οχύρωση, νεκροταφεία και άμεση σχέση με τη θάλασσα. Χαμηλότερα, στη θέση «Σκαλί» του Μεσολογγίου, βρισκόταν το λιμάνι της Νέας Πλευρώνας και ακόμη διακρίνονται σημεία όπου, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, έδεναν τα πλοία. Από την Πλευρώνα κατάγονταν επίσης σημαντικές προσωπικότητες της εποχής, όπως ο Πανταλέων, στρατηγός της Αιτωλικής Συμπολιτείας, και ο Αλέξανδρος ο Πλευρώνιος, ποιητής που έζησε στην Αλεξάνδρεια στα χρόνια του Πτολεμαίου Β΄ Φιλάδελφου.
Η πρόσβαση, πάντως, δεν ήταν πάντοτε εύκολη υπόθεση. Ο Γεώργιος Δροσίνης, γράφοντας στην «Εστία», περιέγραφε τα ερείπια της Νέας Πλευρώνας σε απόσταση περίπου δυόμισι ωρών από το Μεσολόγγι και μιλούσε για μια δύσκολη και επίπονη ανάβαση, μέσα σε πέτρες, απότομες κλίσεις και βράχια. Όταν, όπως έγραφε, εξέφρασε την επιθυμία να επισκεφθεί το κάστρο της κυρα-Ρήνης, οι άνθρωποι γύρω του προσπάθησαν να τον αποτρέψουν, θεωρώντας σχεδόν παράλογο να αφήσει το Μεσολόγγι, την Τουρλίδα και τους περιπάτους του για να ανεβεί «στα κατσάβραχα και στους γκρεμνούς». Κι όμως, αυτή ακριβώς η δυσκολία της πρόσβασης έκανε για δεκαετίες τον χώρο να διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση με το τοπίο γύρω του. Τη Νέα Πλευρώνα κατέγραψαν και Ευρωπαίοι περιηγητές από τις αρχές του 19ου αιώνα. Ανάμεσά τους ο Βρετανός αρχαιολόγος Edward Dodwell, ο οποίος ταξίδεψε στην Ελλάδα μαζί με τον Ιταλό ζωγράφο Simone Pomardi το 1805 και το 1806. Ο Pomardi φιλοτέχνησε περίπου εξακόσια έργα από ελληνικές περιοχές και μνημεία, αφήνοντας πολύτιμες εικαστικές μαρτυρίες για την εικόνα τους στις αρχές του 19ου αιώνα. Το υλικό αυτό παρουσιάστηκε αργότερα και στο δίτομο ταξιδιωτικό του έργο που εκδόθηκε στη Ρώμη το 1820.
Το ενδιαφέρον των περιηγητών ακολούθησε η συστηματική αρχαιολογική έρευνα. Στα τέλη του 19ου αιώνα οι R. Herzog και E. Ziebarth πραγματοποίησαν τις πρώτες ανασκαφικές εργασίες στο θέατρο, ενώ το 1931 ο Γερμανός μελετητής E. Fiechter δημοσίευσε την πρώτη συστηματική μελέτη του μνημείου. Σημαντική ήταν επίσης η συμβολή του F. Noack, ενώ στις επόμενες δεκαετίες οι έρευνες επεκτάθηκαν στα νεκροταφεία και σε άλλα σημεία της αρχαίας πόλης. Το 1993 έγινε νέα, σύντομη ανασκαφική έρευνα στο θέατρο και στο νότιο νεκροταφείο σε συνεργασία με το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο. Από το 2002 και μετά, διαδοχικά συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα έφεραν εκτεταμένες εργασίες ανάδειξης και αποκατάστασης, μετατρέποντας σταδιακά τη Νέα Πλευρώνα σε έναν από τους πιο οργανωμένους αρχαιολογικούς χώρους της Αιτωλοακαρνανίας[2].
Στην καρδιά αυτού του χώρου βρίσκεται το αρχαίο θέατρο. Μικρό σε διαστάσεις, αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρον για την αρχιτεκτονική και την εξέλιξή του, κατασκευάστηκε περίπου στα μέσα του 3ου αιώνα προ Χριστού στη δυτική πλευρά του τετραγώνου που σχηματίζουν τα τείχη της πόλης και αξιοποίησε τη φυσική πλαγιά. Στην πρώτη του φάση φαίνεται ότι λειτουργούσε ως βουλευτήριο και αργότερα μετατράπηκε σε θέατρο, με την κατασκευή ενός απλού σκηνικού οικοδομήματος και επιθεάτρου για να αυξηθεί η χωρητικότητά του. Και εδώ το τοπίο δεν λειτουργεί ως φόντο, αλλά ως βασικό κομμάτι της εμπειρίας του μνημείου. Από περίπου 250 μέτρα ύψος, η θέα ανοίγει προς τη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου και τον κάμπο, περνά στο Ιόνιο και, όταν η ατμόσφαιρα το επιτρέπει, φτάνει μέχρι τη Ζάκυνθο και την Κεφαλονιά.
Η αποκατάσταση και ανάδειξη του θεάτρου εγκαινιάστηκε το βράδυ της αυγουστιάτικης πανσελήνου, στις 31 Αυγούστου του 2023, από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος, την Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας και την Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης του Προγράμματος «Δυτική Ελλάδα». Το έργο είχε προϋπολογισμό 900.000 ευρώ, εντάχθηκε τον Ιούλιο του 2020 στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Δυτική Ελλάδα 2014-2020», με χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, και υλοποιήθηκε με αυτεπιστασία από την Εφορεία Αρχαιοτήτων. Η μελέτη αποκατάστασης, με επιστημονικά υπεύθυνο τον ομότιμο καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Γεώργιο Καραδέδο, προέκυψε μέσα από προγραμματική σύμβαση του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας και του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Οι εργασίες στόχευσαν τόσο στην αντιμετώπιση της φθοράς όσο και στην αποκατάσταση της μορφής του μνημείου, χωρίς να αλλοιωθεί η αυθεντικότητά του.
Στο κοίλο του θεάτρου συμπληρώθηκαν εδώλια με νέο χυτό υλικό, όμως οι πιο απαιτητικές παρεμβάσεις έγιναν στο σκηνικό οικοδόμημα. Συμπληρώθηκε η εσωτερική πλευρά του τείχους, πάνω στην οποία στηρίχθηκαν αρχιτεκτονικά μέλη του ορόφου της σκηνής, φτάνοντας σε συνολικό ύψος δυόμισι μέτρων. Αποκαταστάθηκε μεγάλο τμήμα της πυλίδας του πύργου του θεάτρου, η νότια κτιστή κλίμακα που οδηγούσε στον όροφο της σκηνής, το βόρειο παρασκήνιο, τμήμα του προσκηνίου και το τόξο της βόρειας παρόδου, το οποίο φτάνει σε ύψος τριών μέτρων και εβδομήντα εκατοστών. Πρόκειται ουσιαστικά για την ολοκλήρωση μιας προσπάθειας που κρατά πάνω από δύο δεκαετίες και που έφερε ξανά στο προσκήνιο όχι μόνο ένα θέατρο, αλλά μια ολόκληρη αρχαία πόλη.
Και κάπως έτσι η Νέα Πλευρώνα σήμερα δεν είναι απλώς ένας ακόμη αρχαιολογικός χώρος που προσθέτουμε σε έναν κατάλογο μνημείων. Είναι ένας τόπος στον οποίο μπορεί κανείς να διαβάσει, σχεδόν πάνω στο έδαφος, διαφορετικές εποχές της Αιτωλίας: από τις αναφορές της μυκηναϊκής και ομηρικής παράδοσης μέχρι την ελληνιστική ακμή, από την εγκατάλειψη των ρωμαϊκών χρόνων μέχρι τους Ευρωπαίους περιηγητές, τις πρώτες ανασκαφές και τις σύγχρονες αναστηλώσεις. Τα επιβλητικά τείχη υποδέχονται ακόμη τον επισκέπτη από μακριά, ενώ μέσα στην πόλη το θέατρο, τα θεμέλια των κτιρίων και η ανοιχτή θέα προς τη λιμνοθάλασσα και το Ιόνιο εξηγούν πολύ καλύτερα από οποιαδήποτε περιγραφή γιατί οι άνθρωποι διάλεξαν ακριβώς αυτό το σημείο για να χτίσουν μία από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαίας Αιτωλίας.
Χρήσιμες πληροφορίες
Ωράριο λειτουργίας: Χειμερινό: 8.30-15.30, Θερινό: 8.30-15.30.
Ο αρχαιολογικός χώρος κάθε Τρίτη είναι κλειστός.
Σύμφωνα με την με αρ. πρωτ. 75976/18-05-23 Απόφαση (ΦΕΚ 3320/Β/18-05-2023), η είσοδος δεσποζόμενων ζώων συντροφιάς στον αρχαιολογικό χώρο επιτρέπεται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, οι οποίες είναι αναρτημένες στην είσοδο του.
Τα Μουσεία και οι Αρχαιολογικοί Χώροι παραμένουν κλειστά την 25η και 26η Δεκεμβρίου, 1η Ιανουαρίου, 25η Μαρτίου, Κυριακή του Πάσχα και την Πρωτομαγιά, επίσημες αργίες του Κράτους. Τη Μεγάλη Παρασκευή λειτουργούν με ωράριο 12:00-17:00.
Τιμή εισιτηρίου: Ολόκληρο: 5 Ευρώ, Μειωμένο: 3 Ευρώ
Ελεύθερη είσοδος για όλους προβλέπεται: την πρώτη και τρίτη Κυριακή κάθε μήνα (από 1η Νοεμβρίου έως 31η Μαρτίου εκάστου έτους) και στις ακόλουθες ημερομηνίες: 6η Μαρτίου (Ημέρα Μνήμης Μελίνας Μερκούρη), 18η Απριλίου (Διεθνής Ημέρα Μνημείων), 18η Μαΐου (Διεθνής Ημέρα Μουσείων), Τελευταίο σαββατοκύριακο Σεπτεμβρίου (Διήμερο Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς), 28η Οκτωβρίου[4].
Πηγές: 1. Simone Pomardi (1760-1830) [Ανακτήθηκε από: http://photodentro.edu.gr/aggregator/lo/photodentro-aggregatedcontent-8526-1933 (5/10/2024)]| Τμήμα της οχύρωσης της Νέας Πλευρώνας, γνωστή και ως κάστρο Κυρά – Ρήνης ] | 2. «Ο Όμηρος στο νηών κατάλογο […] σε συνεργασία με το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο». Ολυμπία Βικάτου [Ανακτήθηκε από: http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=18341 (5/10/2024)] | 3. Άποψη της ανατολικής πύλης – Κολώνας, Λ. [Ανακτήθηκε από: http://odysseus.culture.gr/h/3/gh3562.jspobj_id=18341&mm_id=12145: ] | 4. Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας [https://www.efaaitl.gr/].
