Η Εργάνη Αθηνά του Αγρινίου

Λευτέρης Τηλιγάδας

|

Η Εργάνη Αθηνά οργανώνει 120 Αγρινιώτισσες,
γύρω από την εργασία, τη δημιουργία και τη χειραφέτηση.

Η Καλλιρρόη Παρρέν δεν περιορίστηκε στην καταγραφή της γυναικείας καταπίεσης. Με την «Εφημερίδα των Κυριών», που εξέδωσε το 1887, έφερε στον δημόσιο λόγο τα αιτήματα για μόρφωση, εργασία και κοινωνική αναγνώριση των γυναικών.[1] Το έντυπο, γραμμένο κυρίως από γυναίκες και απευθυνόμενο στις ίδιες, συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας πρώιμης φεμινιστικής συνείδησης.[2] Μέσα σε αυτό το ευρύτερο κοινωνικό κλίμα άρχισαν να εμφανίζονται γυναικείες συλλογικότητες και στην περιφέρεια. Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες γεννήθηκε στο Αγρίνιο: η «Εργάνη Αθηνά».

Η ίδρυση της «Εργάνης Αθηνάς» πραγματοποιήθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η οικονομική κρίση έπληττε όλους τους παραγωγικούς τομείς του Αγρινίου. Τα καπνά έμεναν απούλητα, τα καταστήματα έκλειναν το ένα μετά το άλλο και η ανασφάλεια απλωνόταν στην τοπική κοινωνία. Την ίδια στιγμή, ένα μέρος της εύπορης τάξης εξακολουθούσε να καταναλώνει ακριβά εισαγόμενα προϊόντα, αφήνοντας την εγχώρια παραγωγή χωρίς στήριξη. Στα καταστήματα του Πάνου Κουτσογιαννόπουλου και του Κ. Χαντζή οι κυρίες της πόλης αναζητούσαν εισαγόμενες ενδυμασίες, σε μια περίοδο που η πολυτέλεια αποτελούσε τρόπο δημόσιας επίδειξης της κοινωνικής θέσης. Η αντίφαση ανάμεσα στην οικονομική ασφυξία της τοπικής παραγωγής και στην προσκόλληση στα ξένα προϊόντα βρέθηκε στο επίκεντρο του προβληματισμού ανθρώπων που συνδέονταν με τον Γυμναστικό Σύλλογο «Ηρακλής».[3]

Σύμφωνα με την αφήγηση του Αριστείδη Μπαρχαμπά, ιδιαίτερο ρόλο είχε ο αντιπρόεδρος του «Ηρακλή» και ταμίας της «Τριχωνίας» Μιχαήλ Κούκας. Στις 29 Νοεμβρίου 1896, όταν οι γυναίκες της «Εργάνης»επισκέφθηκαν το σπίτι του για ευχές, εκείνος τις παρότρυνε να προτιμούν εγχώρια προϊόντα για την ένδυσή τους. Εκεί γεννήθηκε και η ιδέα μιας πανελλήνιας έκθεσης γυναικείων εργοχείρων στο Αγρίνιο για να επικοινωνήσει αυτή ακριβώς την προτροπή. Ακολούθησαν συναντήσεις στο σπίτι της Ελένης Σκαλτσοδήμου και κατόπιν στο σπίτι του δημάρχου Αγρινίου Ιωάννη Στάικου.

Το πρώτο άρθρο του καταστατικού όριζε ότι σκοπός της «Εργάνης Αθηνάς» ήταν η σύνδεση των απανταχού Ελληνίδων, ώστε, μέσα από την κοινή τους συνεργασία, να επιτευχθούν συγκεκριμένοι κοινωνικοί και οικονομικοί στόχοι. Ανάμεσά τους ήταν η μόρφωση του ελληνικού σπιτιού σύμφωνα με τις εθνικές παραδόσεις, η κατάργηση της άσκοπης πολυτέλειας, η απλοποίηση της ενδυμασίας και η χρησιμοποίηση των κατά τόπους ελληνικών προϊόντων στη γυναικεία βιοτεχνία.[4]

Το καταστατικό προέβλεπε ακόμη τη διαπαιδαγώγηση των γυναικών της επαρχίας και των δήμων της Ελλάδας μέσα από την άσκηση της θρησκείας, της φιλανθρωπίας και της φιλοπατρίας. Η γλώσσα και οι επιδιώξεις του κειμένου φέρουν αναπόφευκτα τις αντιφάσεις και τα συντηρητικά όρια του 19ου αιώνα. Πίσω από αυτά, όμως, διακρίνεται μια ουσιαστική τομή: η προσπάθεια των γυναικών να συνδεθούν μεταξύ τους, να οργανωθούν σε πανελλαδικό επίπεδο και να αποκτήσουν δικό τους χώρο δημόσιας παρέμβασης.

Ως μέσο για την επίτευξη των σκοπών του συλλόγου προβλεπόταν η συγκρότηση αντιπροσωπευτικών επιτροπών σε κάθε περιοχή όπου υπήρχαν τακτικά μέλη. Το Αγρίνιο γινόταν έτσι η έδρα ενός γυναικείου δικτύου που φιλοδοξούσε να αποκτήσει πανελλαδική έκταση, με αντεπιστέλλοντα μέλη και τοπικές επιτροπές.

Το καταστατικό καθόριζε επίσης ότι κάθε περίπτωση η οποία δεν προβλεπόταν από τις διατάξεις του θα ρυθμιζόταν με ιδιαίτερους κανονισμούς, οι οποίοι θα είχαν την ίδια ισχύ με αυτό. Αναθεώρησή του μπορούσε να γίνει μόνο όταν διαπιστωνόταν σχετική ανάγκη με έγγραφο προς τη διοικητική επιτροπή ή την κεντρική και τις αντιπροσωπευτικές επιτροπές. Τα στοιχεία αυτά αποδεικνύουν ότι δεν επρόκειτο απλώς για έναν άτυπο κύκλο γυναικών, αλλά για οργανωμένη συλλογικότητα με καταστατικούς κανόνες, αιρετή διοίκηση και πανελλαδικό σχεδιασμό.

Πρόεδρος της διοικητικής επιτροπής, σύμφωνα με το καταστατικό, ήταν η Ελένη Α. Σκαλτσοδήμου, αντιπρόεδρος η Αλκμήνη Μ. Κούκα, ταμίας η Χριστίνα Ευστ. Στάικου, έφορος η Κατίνα Μ. Πολυχρονοπούλου, γενική γραμματέας η Αικατερίνη Κουντουριώτου και ειδική γραμματέας η Παρασκευή Γκέλου.

Σύμβουλοι ήταν οι Αλεξάνδρα Ιωάννου, Κατίνα Θεοφανίδου, Ειρήνη Στράτου, Μαρίκα Ιωαννίδου, Σαπφώ Στάικου, Πότα Κασσελάου, Σπυριδούλα Ευθυμίου, Ελπίδα Τριανταφυλλίδου, Ελευθερία Χριστοπούλου, Μαρία Δημητριάδου, Δήμητρα Τριανταφυλλίδου, Κατίνα Γκίκα, Καλλιόπη Σωτηροπούλου, Δ. Γούναρη και Λάμπρω Τριανταφυλλίδου.

Η «Εργάνη Αθηνά» δεν έμεινε στη συνηθισμένη φιλανθρωπία των γυναικείων συλλόγων της εποχής. Από τις συζητήσεις της αναδείχθηκε η θέση ότι η ελληνική βιομηχανία και χειροτεχνία μπορούσαν να καλύψουν πολλές από τις ανάγκες της οικογενειακής ζωής, χωρίς συνεχή προσφυγή στις ξένες αγορές. Αποφασίστηκε, λοιπόν, η διοργάνωση πανελλήνιων εκθέσεων εκ περιτροπής σε διαφορετικές πόλεις, στις οποίες θα παρουσιάζονταν έργα ελληνικής γυναικείας χειροτεχνίας.

Σε εγκύκλιο που στάλθηκε στα μέλη του συλλόγου σε ολόκληρη την Ελλάδα, με τίτλο «Το της εργασίας γυναικός ζήτημα», υπογραμμιζόταν ότι η γυναικεία εργασία αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά ζητήματα του πολιτισμένου κόσμου. Από τη δίκαιη λύση του, σημείωναν οι γυναίκες του Αγρινίου, εξαρτιόνταν ζωτικά συμφέροντα κάθε κοινωνίας.

Η εγκύκλιος διατύπωνε μια ιδιαίτερα προωθημένη για την εποχή θέση: η συζήτηση για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία ανήκε πρωτίστως στις ίδιες τις γυναίκες. Γι’ αυτό είχε συγκροτηθεί ένας σύλλογος που θα μελετούσε συστηματικά το μεγάλο κοινωνικό ζήτημα και θα έφερνε στο προσκήνιο τη γυναικεία εργασία και την κατάργηση της άσκοπης και μάταιης πολυτέλειας.

Ο σύλλογος σχεδίασε για τις 21 Απριλίου 1897 την πρώτη πανελλήνια έκθεση γυναικείων εργόχειρων. Σκοπός ήταν να καταγραφεί με ποιες μορφές χειροτεχνίας ασχολούνταν οι Ελληνίδες, να εντοπιστούν οι αδυναμίες της παραγωγής και να αναζητηθούν καλύτερα μέσα και τεχνικές. Τα παραγόμενα έργα έπρεπε να γίνουν ποιοτικότερα, περισσότερο καλαίσθητα, λειτουργικά και λιγότερο δαπανηρά.

Οι γυναίκες από κάθε περιοχή της χώρας καλούνταν να εγγραφούν ως τακτικά μέλη και να συμμετάσχουν στην έκθεση. Παράλληλα, προβλεπόταν η συγκρότηση πανελλήνιου γυναικείου συνεδρίου, στο οποίο θα εξεταζόταν με ακρίβεια το ζήτημα της εργασίας των γυναικών. Μέσα σε μια βαθιά ανδροκρατούμενη κοινωνία, η πρόθεση των γυναικών να συζητήσουν και να αποφασίσουν οι ίδιες για την εργασία και τη θέση τους είχε σαφή χειραφετητικό χαρακτήρα.

Ο Τύπος της εποχής έγραφε ότι η «Εργάνη Αθηνά» είχε ως βασικούς σκοπούς τη μόρφωση της Ελληνίδας σύμφωνα με τις εθνικές παραδόσεις, την κατάργηση της άσκοπης πολυτέλειας και την απλοποίηση της ενδυμασίας. Εφημερίδα της εποχής, σχολιάζοντας την αδιαφορία των γυναικών της Πάτρας απέναντι στη δράση των Αγρινιωτισσών, σημείωνε αιχμηρά ότι η ιστορία καταγράφει όσους συνεισφέρουν στον πολιτισμό ενός τόπου, αλλά αναφέρει και όσους δεν κάνουν τίποτε γι’ αυτόν.

Η προγραμματισμένη έκθεση της 21ης Απριλίου 1897 δεν πραγματοποιήθηκε, καθώς ο ελληνοτουρκικός πόλεμος ανέτρεψε τα σχέδια του συλλόγου. Οι γυναίκες της «Εργάνης Αθηνάς», όμως, δεν έμειναν αδρανείς. Όταν τα νοσοκομεία της Άρτας και του Καρβασαρά γέμισαν τραυματίες, ίδρυσαν στο Αγρίνιο ιδιωτικό νοσοκομείο, με γιατρούς τον Θ. Ζαΐμη και τον Χ. Κουζούλο.

Παράλληλα, οργάνωσαν μεγάλο λαχείο 50.000 λαχνών για την ενίσχυση των εφέδρων στρατιωτών που ζητούσαν αποκατάσταση. Η φροντίδα που πρόσφεραν στα στρατεύματα τα οποία περνούσαν από το Αγρίνιο με προορισμό την ακριτική τότε Άρτα έμεινε στη συλλογική μνήμη. Τη δράση τους αναγνώρισε η βασίλισσα Όλγα, η οποία τους απένειμε διάσημο μέσω του νομάρχη Σπανίδη.

Μετά τον πόλεμο, ο σύλλογος επέστρεψε στους αρχικούς σκοπούς του. Με εγκύκλιο προς όλα τα τμήματά του όρισε ως ημέρα της έκθεσης την 21η Μαΐου 1898, στο Αγρίνιο. Οι ενδιαφερόμενες καλούνταν να αποστείλουν εγκαίρως έργα καλλιτεχνίας ή χειροτεχνίας, τα οποία δεν έπρεπε να αποτελούν αντικείμενα πολυτέλειας ή προϊόντα άσκοπης δαπάνης.

Κάθε έργο θα κρινόταν με βάση την καλλιτεχνική του αξία. Οι δημιουργοί έπρεπε να δηλώσουν την τιμή του και αν επιθυμούσαν την επιστροφή του μετά την έκθεση, ενώ οι αναλυτικοί κανονισμοί της διοργάνωσης θα αποστέλλονταν με νεότερη ενημέρωση.

Η συνεχής επικοινωνία με τα τμήματα και τα μέλη απαιτούσε σημαντική γραφική εργασία. Γι’ αυτό αποφασίστηκε η έκδοση του περιοδικού «Πλειάς», το οποίο κυκλοφορούσε δύο φορές τον μήνα. Το περιοδικό τελούσε υπό την προστασία της βασίλισσας Όλγας και εκδιδόταν με την εποπτεία και διοίκηση της επιτροπής του συλλόγου στην Αθήνα.

Η «Εργάνη Αθηνά» υπήρξε κάτι περισσότερο από μια πρωτοβουλία προστασίας της εγχώριας χειροτεχνίας. Στις 15 Ιουλίου 1896, εκατόν είκοσι γυναίκες του Αγρινίου υπέγραψαν ένα καταστατικό που τις συνέδεε οργανωτικά και τους έδινε δικό τους πεδίο δημόσιας δράσης. Μίλησαν για τη γυναικεία εργασία, δημιούργησαν πανελλαδικό δίκτυο, σχεδίασαν έκθεση και συνέδριο, εξέδωσαν περιοδικό και ανέλαβαν κοινωνική δράση μέσα στον πόλεμο.

Δεν είχαν απαλλαγεί από τις συντηρητικές αντιλήψεις και τις αντιφάσεις της εποχής τους. Έκαναν, όμως, το αποφασιστικό βήμα από την ιδιωτική σφαίρα στη συλλογική παρουσία. Σε μια Ελλάδα που όριζε τη θέση της γυναίκας χωρίς να της δίνει τον λόγο, οι γυναίκες της «Εργάνης Αθηνάς» διεκδίκησαν το δικαίωμα να οργανώνονται και να μιλούν οι ίδιες για τη ζωή, την εργασία και τη θέση τους στην κοινωνία.