A Παμπροσφυγικό Συνέδριο | Προσφυγική κραυγή απ’ το Αγρίνιο

Λευτέρης Τηλιγάδας

|

Η προσφυγική τραγωδία στο Αγρίνιο φτάνει στην Αθήνα
με θανάτους, αταφία, αρρώστια και κρατική αδράνεια

Τον Οκτώβριο του 1923, από τη 1η έως την 6η μέρα του μήνα, πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα το Α΄ Παμπροσφυγικό Συνέδριο, με στόχο να προωθήσει
λύσεις ανακούφισης στα τεράστια προβλήματα που αντιμετώπιζε ο προσφυγικός πληθυσμός, που είχε ξεριζωθεί βίαια από την Ανατολική Θράκη, τη Μικρά Ασία και τον Πόντο.

Οι εργασίες του Α΄ Παμπροσφυγικού Συνεδρίου, πραγματοποιήθηκαν, στην αίθουσα της Σιναίας Ακαδημίας (σημερινή Ακαδημία Αθηνών) και διήρκεσαν έξι ημέρες. Πήραν μέρος 168 αντιπρόσωποι προσφυγικών οργανώσεων. Μετά την τελετή του αγιασμού κήρυξε τις εργασίες του Συνεδρίου ο πρωθυπουργός συνταγματάρχης Στυλιανός Γονατάς. Ο Θραξ υπουργός Περίθαλψης Απόστολος Δοξιάδης (Στενημαχίτης στην καταγωγή) αναφέρθηκε στο επιτελεσθέν κυβερνητικό έργο υπέρ των προσφύγων, στη συγκινητική συμπαράσταση του ελληνικού λαού, στο έργο των ξένων φιλανθρωπικών οργανώσεων και καταλήγοντας τόνισε: «Η Ελληνική φυλή υπέστη και υφίσταται

Την τρίτη ημέρα του Συνεδρίου η συνεδρίαση άρχισε στις 9:30 το πρωί και πολύ γρήγορα μετατράπηκε σε καταγραφή μιας πραγματικότητας που δύσκολα χωράει σε επίσημα πρακτικά. Το ζήτημα και η ενημέρωση αφορούσε την καθημερινή κατάσταση των προσφύγων σε διάφορες περιοχές της χώρας. Από τις πρώτες κιόλας παρεμβάσεις στο προσκήνιο ήρθε η κατάσταση, όπως αυτή είχε διαμορφωθεί στο Αγρίνιο.

Πρώτος πήρε τον λόγο ο αντιπρόσωπος Μαυρίδης, από το Αγρίνιο, και περιέγραψε με τα πιο μελανά λόγια την κατάσταση των προσφύγων που βρίσκονταν εκεί. Δεν μιλούσε απλώς για ελλείψεις ή για τις δυσκολίες της εγκατάστασης. Ζητούσε την παρέμβαση του Παμπροσφυγικού Συνεδρίου, ώστε οι άνθρωποι αυτοί να μεταφερθούν στη Μακεδονία, θεωρώντας προφανώς πως η παραμονή τους στην πόλη, κάτω από τις συγκεκριμένες συνθήκες, δεν μπορούσε να συνεχιστεί. Σχεδόν αμέσως κυκλοφόρησε μια πληροφορία που βάρυνε ακόμη περισσότερο την αίθουσα. Ο Γρηγοριάδης, πρόεδρος του συνεδρίου, διάβασε ένα τηλεγράφημα από το Αγρίνιο, σύμφωνα με το οποίο έξι πρόσφυγες έχουν ήδη πεθάνει από ασιτία. Έξι άνθρωποι νεκροί από πείνα. Όχι σε κάποιο μακρινό μέτωπο, αλλά ανάμεσα σε ξεριζωμένους ανθρώπους που είχαν φτάσει στην ελληνική ενδοχώρα αναζητώντας στοιχειώδεις όρους επιβίωσης.

Η καταγγελία δεν μένει μόνο στα λόγια. Ύστερα από παρέμβαση του Μισαηλίδη συγκροτείται επιτροπή από τον ίδιο και τον Μαυρίδη και οι δύο αντιπρόσωποι πηγαίνουν στο Υπουργείο Προνοίας. Εκεί παίρνουν την υπόσχεση του Δοξιάδη ότι αμέσως, την ίδια κιόλας ημέρα, θα αναχωρήσει επιθεωρητής για το Αγρίνιο, προκειμένου να εξετάσει από κοντά την κατάσταση των προσφύγων. Όμως αυτό που ακολουθεί στο δημοσίευμα δείχνει ότι το πρόβλημα είχε ξεπεράσει προ πολλού το επίπεδο μιας απλής διοικητικής δυσλειτουργίας. Η ίδια επιτροπή εξουσιοδοτείται να παρουσιαστεί το απόγευμα στον Γόντικα και να καταγγείλει ότι ιερείς του Αγρινίου αρνούνται να κηδεύσουν πρόσφυγες που πεθαίνουν. Σύμφωνα με όσα καταγγέλλονται μέσα στο συνέδριο, οι νεκροί έμεναν τέσσερις και πέντε ημέρες άταφοι. Και μόνο αυτή η εικόνα αρκεί για να περιγράψει το βάθος της εξαθλίωσης: άνθρωποι που είχαν χάσει τόπο, σπίτι και περιουσία να φτάνουν στο σημείο να χάνουν ακόμη και το δικαίωμα σε μια έγκαιρη ταφή.

Και το Αγρίνιο δεν ήταν η μοναδική περίπτωση που είχε φτάσει στην αίθουσα του συνεδρίου. Αμέσως μετά πήρε τον λόγο ο Πυλαρινάς και περιέγραψε την κατάσταση των προσφύγων στην Κρήτη, επιμένοντας πως πρέπει το ταχύτερο δυνατό να σταλούν πλοία για τη μεταφορά τους στη Μακεδονία. Ταυτόχρονα, όμως, υπογράμμισε και κάτι διαφορετικό: τη βοήθεια που προσφέρουν οι κάτοικοι της Κρήτης στους πρόσφυγες. Μέσα δηλαδή στην ίδια εικόνα εγκατάλειψης και διοικητικού χάους καταγράφεται και η κοινωνική αλληλεγγύη, η προσπάθεια απλών ανθρώπων να καλύψουν όσα το οργανωμένο κράτος δεν προλαβαίνει ή δεν κατορθώνει να εξασφαλίσει. Στη συνέχεια το λόγο παίρνουν ο Γκράβαρης, ο Γιαμιτζόγλου και ο Καλλιπολίτης, μεταφέροντας αντίστοιχες εικόνες από τους πρόσφυγες της Ζακύνθου και της Μυτιλήνης. Η συζήτηση απλώνεται έτσι σχεδόν σε ολόκληρη τη χώρα και το Α΄ Παμπροσφυγικό Συνέδριο μετατρέπεται σε έναν μεγάλο χάρτη της προσφυγικής δυστυχίας, όπου κάθε τόπος φέρνει τη δική του καταγγελία, τις δικές του ελλείψεις και την ίδια βασική αγωνία: πώς θα σωθούν και πώς θα εγκατασταθούν άνθρωποι που βρίσκονται ήδη στα όρια της επιβίωσης.

Στο ίδιο πνεύμα συνεχίζονται οι παρεμβάσεις. Τον λόγο παίρνει ο Μητροπολίτης Κοζάνης και ακολουθούν οι Παπαδάτος, Χωναίος, Χασαπόγλου, Νακιλόπουλος, Εμμανουηλίδης, Γκράβαρης, Ζερβός και Κατεχάκης, όλοι μεταφέροντας στην αίθουσα πλευρές της ίδιας μεγάλης προσφυγικής πραγματικότητας. Και κάπως έτσι ολοκληρώνεται η τρίτη ημέρα των εργασιών, με τη συνεδρίαση να διακόπτεται για να συνεχιστεί το επόμενο πρωί. Πίσω όμως από τα ονόματα των ομιλητών και τη γλώσσα των πρακτικών, αυτό που μένει είναι κυρίως η εικόνα του Αγρινίου: έξι θάνατοι από ασιτία, άνθρωποι που παραμένουν ημέρες άταφοι, αντπρόσωποι που τρέχουν από το συνέδριο στα υπουργεία και μια δημόσια διοίκηση που καλείται εκ των υστέρων να εξετάσει μια κατάσταση που είχε ήδη γίνει ανθρωπιστική κρίση. Ένα παλιό δημοσίευμα που, μέσα από λίγες αράδες, μας αφήνει σήμερα να ακούσουμε όχι απλώς τις συζητήσεις ενός συνεδρίου, αλλά την αγωνία ανθρώπων που είχαν χάσει σχεδόν τα πάντα και περίμεναν από μια ολόκληρη χώρα να τους εξασφαλίσει τουλάχιστον το αυτονόητο: να μπορέσουν να ζήσουν.