Η εξέγερση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843

Ένα γεγονός

Το πολίτευμα της χώρας ως την 3η Σεπτεμβρίου 1843
ήταν «ελέω θεού μοναρχία» |

Η Αθήνα τη νύχτα της 2ας προς την 3η Σεπτεμβρίου του 1843 δεν ήταν καθόλου ήσυχη. Κάτω από τη φαινομενική ηρεμία, στρατιωτικοί, αγωνιστές του 1821, πολιτικοί και κάτοικοι περίμεναν μια κίνηση που μπορούσε να αλλάξει τη διακυβέρνηση της χώρας. Ο Όθωνας βρισκόταν οκτώ χρόνια στον θρόνο ως απόλυτος μονάρχης. Δεν υπήρχε Σύνταγμα ούτε κοινοβουλευτικός έλεγχος και οι αποφάσεις κατέβαιναν από το παλάτι χωρίς ουσιαστική λογοδοσία.

Πέρα όμως από την έλλειψη πολιτικών ελευθεριών η Ελλάδα βρισκόταν στα πρόθυρα της χρεοκοπίας και αδυνατούσε να πληρώσει το δάνειο των 60 εκατομμυρίων γαλλικών φράγκων του 1833. Οι πιστώτριες δυνάμεις επέβαλαν σκληρούς όρους. Μισθοί περικόπηκαν, δημόσιοι υπάλληλοι απολύθηκαν, αξιωματικοί αποστρατεύτηκαν και πρεσβείες έκλεισαν. Στην Αθήνα οι τιμές των ακινήτων ανέβαιναν, η τοκογλυφία θέριζε και προβλήματα όπως η διανομή της γης και η εκπαίδευση έμεναν άλυτα. Οι περικοπές διεύρυναν γρήγορα τον κύκλο των δυσαρεστημένων και έφεραν απέναντι στο παλάτι ανθρώπους που μέχρι τότε έμεναν σιωπηλοί ή ακόμη στήριζαν τον Όθωνα.

Το Σύνταγμα είχε γίνει η λέξη που ένωνε διαφορετικούς ανθρώπους, με μια απαίτηση όμως, που δεν ήταν ίδια για όλους. Οι φιλελεύθεροι έβλεπαν το Σύνταγμα ως δρόμο προς τον κοινοβουλευτισμό. Οι πρόκριτοι και οι αγωνιστές του 1821, παραμερισμένοι από τους Βαυαρούς, ήθελαν να ξαναποκτήσουν φωνή. Ο απλός κόσμος μπορεί να μην ήξερε ακριβώς τι θα έφερνε, πίστευε όμως ότι θα περιόριζε την αυθαιρεσία και θα έφερνε δικαιοσύνη.

Από το 1840 ο Γιάννης Μακρυγιάννης είχε αρχίσει να οργανώνει ένα κίνημα για τον περιορισμό της βασιλείας στο οποίο μπήκαν οπλαρχηγοί, πολιτικοί και πρόσωπα από τα τρία μεγάλα κόμματα. Ανάμεσά τους ήταν ο Ανδρέας Μεταξάς, ο Ανδρέας Λόντος, ο Κωνσταντίνος Κανάρης και ο Ρήγας Παλαμήδης. Χωρίς τον στρατό, όμως, το σχέδιο κατάκτησης του παραπάνω στόχου δεν μπορούσε να πετύχει. Οι συνωμότες πλησίασαν τον συνταγματάρχη Δημήτριο Καλλέργη και φρόντισαν να μετατεθεί στην Αθήνα. Έτσι ενώθηκαν ο πολιτικός Μεταξάς, ο λαϊκός αγωνιστής Μακρυγιάννης και ο στρατιωτικός Καλλέργης.

Η εξέγερση είχε σχεδιαστεί για τις 25 Μαρτίου 1844, όμως το μυστικό διέρρευσε. Οι αρχές γνώριζαν ότι κάτι ετοιμαζόταν και η χωροφυλακή περικύκλωσε το σπίτι του Μακρυγιάννη. Δεν υπήρχε χρόνος για αναμονή. Ο Καλλέργης πήγε στους στρατώνες στο Μοναστηράκι και έδωσε το σύνθημα: «Ζήτω το Σύνταγμα». Ένας λόχος έλυσε την πολιορκία, άλλος άνοιξε τις φυλακές του Μεντρεσέ, ενώ αποσπάσματα κατέλαβαν το νομισματοκοπείο, την Εθνική Τράπεζα, το Δημόσιο Ταμείο και τα υπουργεία.

Περίπου δύο χιλιάδες στρατιώτες κινήθηκαν προς τα ανάκτορα, στο κτίριο της σημερινής Βουλής. Γύρω τους συγκεντρώθηκε ο λαός της Αθήνας. Η πλατεία γέμισε φωνές και το αίτημα ακουγόταν καθαρά: Σύνταγμα και πολιτικές ελευθερίες. Ο Μακρυγιάννης βρισκόταν ανάμεσα στο πλήθος και ο έφιππος Καλλέργης απέναντι από το παλάτι. Η πλατεία μπροστά στα Ανάκτορα θα έπαιρνε αργότερα το όνομα Πλατεία Συντάγματος.

Ο Όθωνας εργαζόταν στο γραφείο του όταν πληροφορήθηκε ότι ο στρατός είχε εξεγερθεί. Έστειλε ανθρώπους του για να μάθουν τα αιτήματα και να μεταπείσουν τους κινηματίες, αλλά συνελήφθησαν. Ύστερα κάλεσε τους ξένους πρεσβευτές για διαβουλεύσεις. Ο Καλλέργης δεν τους επέτρεψε να μπουν στο παλάτι, δείχνοντας στον βασιλιά ότι αυτή τη φορά δεν μπορούσε να στηριχθεί στις προστάτιδες δυνάμεις.

Όταν ο Όθωνας εμφανίστηκε σε παράθυρο των ανακτόρων, ο Καλλέργης μετέφερε την απαίτηση λαού και στρατού: άμεση Εθνοσυνέλευση για την κατάρτιση Συντάγματος. Ο βασιλιάς προσπάθησε να αναβάλει την απάντηση, αλλά οι εξεγερμένοι δεν υποχώρησαν. Ζητούσαν παραίτηση της κυβέρνησης, σχηματισμό νέας με λαϊκή εμπιστοσύνη και απομάκρυνση των Βαυαρών από τη διοίκηση. Η Αμαλία τον συμβούλεψε να δεχτεί. Απομονωμένος, ο Όθωνας υπέγραψε τα διατάγματα.

Τα ξημερώματα εκείνης της 3ης του Σεπτέμβρη, το Συμβούλιο της Επικρατείας αναγνώρισε το κίνημα και άνοιξε τον δρόμο για την Εθνοσυνέλευση. Πρωθυπουργός ανέλαβε ο Ανδρέας Μεταξάς και στα υπουργεία τοποθετήθηκαν πρόσωπα της εξέγερσης, όπως ο Λόντος, ο Κανάρης, ο Παλαμήδης και ο Δρόσος Μανσόλας. Όλα είχαν γίνει χωρίς αιματοχυσία. Γύρω στις τρεις το μεσημέρι, όταν έγινε γνωστή η αποδοχή των αιτημάτων, ο κόσμος διαλύθηκε και οι στρατιώτες επέστρεψαν στους στρατώνες.

Οι πρώτες εκλογές έγιναν στα τέλη Οκτωβρίου του 1843 και η Εθνοσυνέλευση συνήλθε στις 8 Νοεμβρίου. Το Σύνταγμα ψηφίστηκε στις 18 Μαρτίου 1844 και η Ελλάδα πέρασε στη συνταγματική μοναρχία. Τα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα δεν λύθηκαν, ούτε ο λαός πήρε όλη την εξουσία. Εκείνη η νύχτα, όμως, απέδειξε ότι ο μονάρχης μπορούσε να αναγκαστεί να λογοδοτήσει όταν συναντιούνταν η πολιτική οργάνωση, ο στρατός και η λαϊκή παρουσία. Η 3η Σεπτεμβρίου έμεινε ως η στιγμή που το αίτημα για Σύνταγμα έπαψε να είναι ψίθυρος και έγινε επιβολή της κοινωνίας πάνω στην αυθαιρεσία του παλατιού.