Ανέβηκα στην πιπεριά να κόψω ένα πιπέρι…

Νίκος Σαραντάκος

… κι η πιπεριά τσακίστηκε και μου’ κοψε το χέρι,
σύμφωνα με το παιδικό τραγούδι
αν και υπάρχουν και εκδοχές για ενηλίκους σαφώς πιο ενδιαφέρουσες.

Πώς όμως μπορείς να ανέβεις στην πιπεριά; με είχαν ρωτήσει οι κόρες μου βλέποντας τη μητέρα τους να κόβει για τη σαλάτα πράσινες, πορτοκαλί και κόκκινες πιπεριές.

Πιπεριά λέγεται ο καρπός, που εμφανίζεται σε πολλές ποικιλίες, πιπεριά όμως λέγεται και το φυτό που βγάζει τους καρπούς αυτούς.

Μπέρδεμα; Ακόμα δεν αρχίσαμε. Το τραγούδι είναι παραπλανητικό. Στην πιπεριά δεν μπορείς να ανέβεις, εκτός αν είσαι λιλιπούτειος, είναι ποώδες φυτό, το πολύ θαμνώδες. Αλλά και να ανέβεις, δεν θα κόψεις πιπέρι, πιπεριά θα κόψεις.

Το πιπέρι, το μαύρο, αυτό που ρίχνουμε στο φαγητό ή που παροιμιωδώς έβαζαν στο στόμα των παιδιών όταν έλεγαν κακά λόγια, δεν βγαίνει από την πιπεριά. Βγαίνει από ένα αναρριχητικό φυτό, που κάνει μικρούς στρογγυλούς καρπούς, δρύπες (με κουκούτσι δηλαδή). Αυτοί οι καρποί, ξεραμένοι και τριμμένοι δίνουν το μαύρο πιπέρι, το κατεξοχήν πιπέρι (αλλά και το άσπρο, και το πράσινο με διαφορετική επεξεργασία).

Τα δυο φυτά, η πιπεριά και το πιπερόδεντρο (ας το πούμε έτσι) δεν είναι συγγενικά, παρόλο που τα ονόματά τους συγγενεύουν, τόσο στα ελληνικά όσο και στις περισσότερες γλώσσες. Ανήκουν σε εντελώς διαφορετικές οικογένειες. Μάλιστα, το πιπέρι το ήξεραν οι αρχαίοι Έλληνες, αφού βγαίνει από φυτό του παλαιού κόσμου, ενώ η πιπεριά είναι καρπός και φυτό του Νέου Κόσμου.

Το πιπερόδεντρο (Πέπερι το μέλαν, Piper nigrum λέγεται στη βοτανική του ονομασία) ανήκει στην οικογένεια των πιπεριδών. Είναι φυτό ιθαγενές της νοτιοδυτικής Ινδίας. Στα σανσκριτικά ο ξεραμένος καρπός του φυτού λεγόταν pippali (για την ακρίβεια, pippali έλεγαν οι Ινδοί ένα άλλο είδος πιπεριού, το πέπερι το μακρό, Piper longum). Αυτό το pippali, pippari στα μεσοϊνδικά, έδωσε τοσο το αρχαίο ελληνικό πέπερι όσο και το λατινικό piper. Οι περισσότεροι θεωρούν ότι το λατινικό είναι δάνειο από το ελληνικό, άλλοι πιστεύουν ότι πρόκειται για ανεξάρτητα δάνεια από την ινδική λέξη.

Πάντως, από το λατινικό piper προέρχονται οι ονομασίες του πιπεριού στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες: pepper στα αγγλικά, poivre στα γαλλικά, Pfeffer στα γερμανικά, pepe (όχι ο δικός μας) στα ιταλικά κτλ.

Ο τύπος «πέπερι» είναι ο αρχαίος, στα ελληνιστικά χρόνια εμφανίζεται και πίπερι, ενώ στην ύστερη αρχαιότητα υπάρχει και τύπος «πέπερ». Από τα υποκοριστικά πεπέριον, πιπέριον, έχουμε πεπέριν και πιπέριν και τελικά πιπέρι. Στον Πωρικολόγο εμφανίζεται ο πρωτοσέβαστος Πιπέριος, που είναι προσωποποίηση του πιπερόδεντρου. Στον Πτωχοπρόδρομο γίνεται λόγος για ένα σκεύος ονόματι πιπεροτρίπτης.

Εδώ να πούμε ότι στο άρθρο για το πιπέρι στην ελληνική Βικιπαίδεια υπάρχει ένα λάθος που μοιάζει με τρολιά. Έχει δηλαδή το πορτρέτο ενός Γάλλου φυσιοδίφη και γράφει στη λεζάντα:

Ο Πιερ Πουάβρ (1719-1786), τελικά, θα καταφέρει να σπάσει το μονοπώλιο μπαχαρικών των Ολλανδών, κλέβοντάς τους σπόρους και φυτά. Οι Γάλλοι, τιμώντας τον θα δώσουν το όνομά του (poivre), στο πιπέρι.[9]

Είναι αλήθεια ότι ο Pierre Poivre έσπασε το μονοπώλιο των Ολλανδών στα μπαχαρικά και ότι άρχισε να καλλιεργεί εξωτικά φυτά στις Σεϋχέλλες και τον Μαυρίκιο. Τα υπόλοιπα όμως είναι τρολιά, ψέμα, λάθος, νατσουλισμός. Όχι, η λέξη poivre = πιπέρι υπάρχει στη γαλλική γλώσσα από τον 13ο αιώνα τουλάχιστον!

Η πηγή για αυτό το αστείο λάθος είναι το Μπαχαρικό λεξικό του Νίκου Πλατή. Δεν το έχω αυτό το βιβλίο, οπότε δεν ξέρω τι συμβαίνει. Μπορεί ο Πλατής να τρολάρει, μπορεί να γράφει κάτι άλλο και ο βικιπαιδιστής που άντλησε υλικό να έκανε παρανόηση, μπορεί τέλος να έχει κάνει ο Πλατής την κοτσάνα -το βέβαιο είναι ότι το poivre δεν ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του κ. Poivre!

Κλείνω την παρένθεση και επιστρέφω στα πιπέρια και τις πιπεριές.

Η πιπεριά, ο θάμνος, είναι φυτό του Νέου Κόσμου: Μεξικό, Κεντρική Αμερική, Καραϊβική. Η βοτανική του ονομασία είναι Καψικόν το ετήσιον (Capsicum annuum). Ανάλογα την ποικιλία, οι καρποί μπορεί να είναι σε διαφορα σχήματα, ας πούμε σαν καμπάνα, όπως οι πιπεριές της εικόνας, ή σε σχήμα κώνου, όπως οι πιπεριές Φλωρίνης. Μπορεί να έχουν γεύση πολύ καυτερή ή μάλλον γλυκιά. Κανονικά, οι πιπεριές της εικόνας είναι φρούτα, αλλά γαστρονομικώς κατατάσσονται στα λαχανικά -εξάλλου κι οι ντομάτες φρούτα είναι.

Όταν οι Ευρωπαίοι γεύτηκαν αυτούς τους εξωτικούς καρπούς του Νέου Κόσμου, η γεύση τούς θύμισε το πιπέρι. Σκέφτηκαν ότι είναι μια συγγενική ποικιλία, και τα ονόμασαν pepper (στα αγγλικά), poivron (γαλλικά), peperone (ιταλικά). Την είπαμε κι εμείς πιπεριά. Πότε; Φαντάζομαι μετά τον 17ο αιώνα, δεν μπορώ να χρονολογήσω ακριβέστερα.

Παρόλο όμως που τα δυο φυτά είναι διαφορετικά, και από τις πιπεριές, τους καρπούς εννοώ, βγαίνουν αρτύματα που τα λέμε «πιπέρι» ή που τα θεωρούμε είδη πιπεριού.

Καταρχάς, το κόκκινο πιπέρι, το λεγόμενο και πιπέρι καγιέν, είναι η σκόνη από αποξηραμένες πιπεριές τσίλι.

Το μπούκοβο παράγεται επίσης από αποξηραμένες κόκκινες πιπεριές, όχι όμως σκόνη αλλά πιο χοντροκομμένα κομμάτια, νιφαδούλες ας πούμε. Είναι κατεξοχήν βαλκανικό μπαχαρικό, που εγώ ο χαμουτζής άργησα να το μάθω. Μπούκοβο είναι και τοπωνύμιο, είναι ένα χωριό στη Βόρεια Μακεδονία -φαίνεται πως εκεί άρχισε να φτιάχνεται το μπαχαρικό. Μπουκ είναι η οξιά σε διάφορες σλαβικές γλώσσες.

Αλλά και η πάπρικα είναι σκόνη από αποξηραμένες πιπεριές. Λέξη ουγγρική, paprika, που έγινε διεθνής. Στα ουγγρικά είναι υποκοριστικό του πιπεριού, papar, που είναι σερβοκροατικό δάνειο, με προέλευση τα ελληνικά ή τα λατινικά.

Το πιπέρι έχει θέση στη φρασεολογία μας, κάποτε μαζί με το αλάτι. Το σύνθετο «αλατοπίπερο» λέγεται μεταφορικά για κάθε τι πρωτότυπο και ενδιαφέρον που νοστιμίζει μια σχέση, μια συζήτηση, ένα θέαμα, τη ζωή γενικά. Εξάλλου, τα καυστικά ή τα τολμηρά αστεία λέγονται πιπεράτα. Όπως είπαμε πιο πάνω, οι γονείς απειλούσαν τα παιδιά ότι θα τους βάλουν «πιπέρι στο στόμα» όταν έλεγαν κακά λόγια -και όχι τυχαία, Πιπέρι στο στόμα λέγεται μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη της αθυροστομίας, που την συνέγραψαν οι φίλες Γεωργία Κατσούδα, Μαρία Βραχιονίδου και Μαρία Καμηλάκη (φυσικά έχουμε άρθρο).

Υπάρχει επίσης η παροιμία «όποιος έχει πολύ πιπέρι βάζει και στα λάχανα», για τις αλόγιστες σπατάλες. Να σκεφτούμε εδώ ότι στην παλιά προνεωτερική αγροτική κοινωνία, όπου ελάχιστα πράγματα αγοράζονταν με χρήματα, το εισαγόμενο πιπέρι κατά πάσα πιθανότητα θα ήταν ένα από αυτά. Κι έτσι, στον Μεσαίωνα η τιμή του πιπεριού είχε φτάσει σε ύψος δυσθεώρητο και αυτό αρχικά ωφελούσε τη Βενετία.

Για να βρεθεί άλλος δρόμος προς την Ινδία έγιναν οι εξερευνήσεις πρώτα των Πορτογάλων κι έπειτα του Κολόμβου. Οι Πορτογάλοι πλούτισαν πρώτοι από την αλλαγή των θαλάσσιων δρόμων -όπως γράφει ο Νεκτάριος Ιεροσολύμων «αποκόπησαν τα καράβια της Ινδίας, οπού έφερναν τα αρωματικά, ήγουν, πιπέρια, γαρόφαλα, κανέλες και άλλα παρόμοια» και αργότερα οι Ολλανδοί και οι Άγγλοι.

Απόηχος αυτής της εποχής είναι η παλιότερη παροιμία «Μαύρο είναι το πιπέρι, μα πουλούν το με το δράμι», που λεγόταν ας πούμε όταν έλεγαν μειωτικά πως κάποια κοπέλα παραείναι μελαχρινή. (Υπάρχει και σε πλατειασμό: Άσπρο είναι και το χιόνι, μα το κατουρούν οι σκύλοι).

Υπάρχει και μια άλλη λιγότερο γνωστή φράση: Πιπέρι ζυγιάζεις; που λεγόταν σε κάποιον που έδειχνε υπερβολική επιμέλεια για πράγματα όχι σημαντικά -θα ήταν δικαιολογημένη η σχολαστικότητα αν ζύγιζε το πανάκριβο πιπέρι, όχι όμως τώρα.

Να σημειώσουμε και την παροιμία «λαγός πιπέριν έτριβε κακό της κεφαλής του», παραλλαγή της παροιμίας με τη φτέρη, διότι το πιπέρι θα χρησιμοποιηθεί για να νοστιμέψει τον λαγό στιφάδο.

Να πούμε και το εύθυμο τραγούδι-αίνιγμα «Πώς το τρίβουν το πιπέρι του διαβόλου οι καλογέροι;»

Και μια και φτάσαμε στα πιπεράτα, να κλείσουμε με μια πιπεράτη, αποκριάτικη παραλλαγή του «Ανέβηκα στην πιπεριά» με κομπανία από την εκπομπή του Διονύση Σαββόπουλου.