...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Η ίδρυση του Πρωτοδικείου Αγρινίου το 1934
| Η πολύχρονη διεκδίκηση της πόλης, η κινητοποίηση των φορέων,
τα επιχειρήματα για την οικονομική και πληθυσμιακή υπεροχή του Αγρινίου
και το νομοθετικό προηγούμενο της Ξάνθης
που οδήγησε τελικά στην ίδρυση του Πρωτοδικείου |
Η ίδρυση του Πρωτοδικείου Αγρινίου ήταν αποτέλεσμα μιας μεγάλης προσπάθεια που κράτησε χρόνια και κινητοποίησε την τοπική κοινωνία, τον Τύπο, τους πολιτικούς εκπροσώπους της περιοχής και τη δημοτική αρχή. Η υπόθεση αυτή περιγράφει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τις αντιθέσεις που υπήρχαν στην Αιτωλοακαρνανία κατά τον Μεσοπόλεμο, αλλά και τη σταδιακή ανάδειξη του Αγρινίου σε κυρίαρχο οικονομικό και πληθυσμιακό κέντρο του νομού.
Οι πρώτες σοβαρές διεκδικήσεις για την ίδρυση Πρωτοδικείου στο Αγρίνιο εμφανίστηκαν το 1929. Μέχρι τότε οι κάτοικοι μεγάλου μέρους της Αιτωλοακαρνανίας ήταν υποχρεωμένοι να μετακινούνται στο Μεσολόγγι για κάθε δικαστική τους υπόθεση. Η απόσταση, οι δυσκολίες των μετακινήσεων και η έλλειψη οδικού δικτύου δημιουργούσαν σημαντικά προβλήματα σε χιλιάδες ανθρώπους. Παρά τις πρώτες κινήσεις, όμως, δεν υπήρξε οργανωμένος σχεδιασμός και οι προσπάθειες εκείνης της περιόδου δεν απέδωσαν καρπούς.
Μέχρι που τον Απρίλιο του 1930 παρουσιάστηκε μια πρώτη ευκαιρία. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επισκέφθηκε το Αγρίνιο με αφορμή τις εκδηλώσεις για την Έξοδο του Μεσολογγίου και μια αντιπροσωπεία της πόλης διεκδίκησε τη μεταφορά του Πρωτοδικείου από το Μεσολόγγι στο Αγρίνιο. Ο Βενιζέλος όμως το αρνήθηκε. Σύμφωνα με όσα δήλωσε, δεν ήταν υπέρ της δημιουργίας πολλών δικαστηρίων και θα προτιμούσε να ιδρυθεί στο Αγρίνιο μια Γεωργική Σχολή, μόνο που ούτε αυτή η πρόταση δεν προχώρησε ποτέ, καθώς δεν υπήρχαν οι αναγκαίες προϋποθέσεις για την υλοποίησή της.
Το θέμα επανήλθε στο προσκήνιο όταν ο Αγρινιώτης βουλευτής Θανάσης Παπαθανάσης ανέλαβε το Υπουργείο Δικαιοσύνης στην πρώτη κυβέρνηση του Λαϊκού Κόμματος. Τότε οι τοπικές εφημερίδες «Τριχωνίς» και «Φως» ξεκίνησαν εκστρατεία υπέρ της ίδρυσης Πρωτοδικείου στο Αγρίνιο. Παράλληλα διατυπώθηκε μια πρόταση που θεωρήθηκε ιδιαίτερα σημαντική: ο Δήμος Αγρινίου να αναλάβει με δικά του χρήματα τα έξοδα στέγασης του νέου δικαστηρίου. Η δημοτική αρχή αποδέχθηκε την πρόταση, όμως και αυτή η φάση του αγώνα δεν οδήγησε σε άμεσο αποτέλεσμα.
Η καθοριστική εξέλιξη ήρθε από μια διαφορετική περιοχή της Ελλάδας. Η ίδρυση του Πρωτοδικείου Ξάνθης δημιούργησε ένα νέο προηγούμενο. Το δικαστήριο εκείνο συστάθηκε με ειδικό νόμο, ο οποίος προέβλεπε ότι η λειτουργία του θα χρηματοδοτούνταν από ειδικά τέλη και από εισφορές της τοπικής αυτοδιοίκησης, χωρίς επιβάρυνση του κρατικού προϋπολογισμού. Οι όροι αυτοί ταίριαζαν απόλυτα με όσα ζητούσε το Αγρίνιο. Η περίπτωση της Ξάνθης έδωσε στους υποστηρικτές του αιτήματος ένα ισχυρό επιχείρημα: εφόσον μπορούσε να εφαρμοστεί εκεί, μπορούσε να εφαρμοστεί και στην Αιτωλοακαρνανία.
Στα τέλη του 1933 οι πιέσεις εντάθηκαν. Το Δημοτικό Συμβούλιο Αγρινίου συζήτησε επίσημα το ζήτημα και ζήτησε από την κυβέρνηση να επεκτείνει στο Αγρίνιο το μοντέλο που είχε εφαρμοστεί στην Ξάνθη. Λίγο αργότερα πραγματοποιήθηκε ευρεία σύσκεψη φορέων και οργανώσεων της πόλης. Επαγγελματικοί σύλλογοι, συνεταιρισμοί, επιστημονικοί φορείς και κοινωνικές οργανώσεις συνυπέγραψαν τηλεγράφημα προς την κυβέρνηση, τους πολιτικούς αρχηγούς και τους βουλευτές του νομού. Στο κείμενο υπογραμμιζόταν ότι το Αγρίνιο αποτελούσε το φυσικό κέντρο της Αιτωλοακαρνανίας και ότι η ίδρυση Πρωτοδικείου δεν θα επιβάρυνε το κράτος ούτε θα σήμαινε κατάργηση του Πρωτοδικείου Μεσολογγίου.
«Εκτελούντες ομόθυμον εντολήν πληθυσμών επαρχιών Τριχωνίδος, Βάλτου και μεγάλων τμημάτων επαρχιών Ξηρομέρου και Ναυπακτίας, ταλαιπωρουμένων σήμερον λόγω της εν τη εσχατιά του Νομού έδρας του Πρωτοδικείου Μεσολογγίου, υποβάλλομεν ευχήν περί συστάσεως Πρωτοδικείου Αγρινίου, αποτελούντος φυσικόν κέντρον του Νομού, κόμβον συγκοινωνιών, εστίαν καπνεμπορίου και εμπορίου γενικώς της Αιτωλοακαρνανίας, υφ’ ους όρους συνεστήθη προσφάτως και το Πρωτοδικείον Ξάνθης.
»Σύστασις Πρωτοδικείου Αγρινίου άνευ επιβαρύνσεως του κρατικού προϋπολογισμού και μη επαγομένη κατάργησιν του Πρωτοδικείου Μεσολογγίου, όπερ θέλει διατηρήσει ανάλογον περιφέρειαν, προορίζεται δε να εξυπηρετήση την ουσιαστικώς πρώτην πύλην της Αιτωλοακαρνανίας, την μετά των ως άνω περιφερειών εκατοντάδας εκατομμυρίων εις φόρους εισφέρουσαν, και πληθυσμούς αγροτικούς στερουμένους συγκοινωνιών και μη απολαμβάνοντας ήδη δικαιοσύνης, ως εκ των τεραστίων, άνευ οδικού δικτύου, αποστάσεων, δεν δύναται δε δικαιολογημένως επιβαρύνσεως του κρατικού προϋπολογισμού και μη επαγομένη κατάργησιν του Πρωτοδικείου Μεσολογγίου, όπερ θέλει διατηρήσει ανάλογον περιφέρειαν, προορισμένη δε να εξυπηρετήση την ουσιαστικώς πρώτην πύλην της Αιτωλοακαρνανίας, την μετά των ως άνω περιφερειών εκατοντάδας εκατομμυρίων εις φόρους εισφέρουσαν και πληθυσμούς αγροτικούς στερουμένους συγκοινωνιών και μη απολαμβάνοντας ήδη δικαιοσύνης ως εκ των τεραστίων, άνευ οδικού δικτύου, αποστάσεων, δεν δύναται δε δικαιολογημένως να ανακρουσθή.
»Πιστεύοντες αδιστάκτως εις το δίκαιον της τοιαύτης αξιώσεως, διεξοδικώτερον αναπτυχθείσης εν υποβληθέντι ψηφίσματι του Δήμου Αγρινίου, αναμένομεν συντόμως πραγματοποίησιν ταύτης.
»Δήμαρχος Αγρινίου Παναγόπουλος, πρόεδρος Δημοτικού Συμβουλίου Λουδάρος, πρόεδρος Εμπορικού Συλλόγου Παπαϊωάννου, Καπνεμπορικού Κόκκαλης, πρόεδρος Κοινότητος Παραβόλας Κολοκοτρώνης, Ένωσις Συνεταιρισμών Ρήκας, Αναγκαστικός Συνεταιρισμός Εγγείων Βελτιώσεων Νιόκας, Κρεοπωλών Παπαθανασίου, Κουρέων Λυμπρόπουλος, Ευρυτάνων Καρράς, Πολυτέκνων Καζαντζής, Αστικής Ενώσεως Γεωργοκτηματιών και Γεωργικού Συνεταιρισμού Αγρινίου Κακκαβιάς, Συνεταιρισμού Αγίου Χριστοφόρου Βλάμης, Ιδιωτικών Υπαλλήλων Δηματάς, Ανέργων Εγγραμμάτων Πολιτόπουλος, Συνεταιρισμού Καμαρούλας Κόνιαρης, Επιτροπή Δικηγόρων Παληγιαννόπουλος, Καρμανίδης, Καραμητρόπουλος, Συνεταιρισμού Αγίου Κωνσταντίνου Ασημακόπουλος, Ιατρικού Συλλόγου Μέξης, Φαρμακευτικού Παπαϊωάννου, Παναιτωλικού Γυμναστικού Συλλόγου Στύλιος, Αρτοποιών Βακαλόπουλος, Οπωρογαλακτοπωλών Παπαθανασίου, Καφφεπωλών Αυδής, Εστιατόρων Αρκομάνης, Αναπήρων Πολέμου Καραχρήστος, Εμπορορραπτών Καλαμίδας, Αθλητικού Αστέρος Κομπορόζος, Γεωργοκτηματικού Ζαπαντίου Αρκουμάνης.»*
Ταυτόχρονα καταρτίστηκε αναλυτικό υπόμνημα. Σε αυτό οι συντάκτες του επιχειρούσαν να αποδείξουν ότι το Αγρίνιο είχε ιστορικά, γεωγραφικά, οικονομικά και πληθυσμιακά πλεονεκτήματα που δικαιολογούσαν πλήρως το αίτημα. Υπενθύμιζαν ότι κατά τα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους το Βραχώρι, δηλαδή το σημερινό Αγρίνιο, είχε οριστεί πρωτεύουσα του νομού. Επικαλέστηκαν ακόμη την εντυπωσιακή ανάπτυξη της πόλης κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στα δημογραφικά στοιχεία. Σύμφωνα με την απογραφή του 1928, το Αγρίνιο είχε σχεδόν 20.000 κατοίκους, υπερδιπλάσιους από το Μεσολόγγι. Οι συντάκτες του υπομνήματος υποστήριζαν μάλιστα ότι ο πραγματικός πληθυσμός ήταν ακόμη μεγαλύτερος, επειδή η απογραφή είχε γίνει σε περίοδο κατά την οποία πολλοί κάτοικοι εργάζονταν στα καπνοχώραφα και δεν καταγράφηκαν. Παράλληλα επισήμαιναν ότι δεκάδες πόλεις με πολύ μικρότερο πληθυσμό διέθεταν ήδη Πρωτοδικείο.
«Και ενώ δεν υπάρχει πόλις με τον πληθυσμόν του Αγρινίου, ήτις να μη έχη έδραν Πρωτοδικείου, αφ’ ετέρου 29 εκ των 51 Πρωτοδικείων του Κράτους εδρεύουσιν εις πόλεις έχουσας πληθυσμόν πολύ μικρότερον του Αγρινίου. Είναι δε αύται αι εξής:
Πρωτοδικείον: Παρνασσίδος, έδρα Άμφισσα, κάτοικοι 5.201. | Κεφαλληνίας, έδρα Αργοστόλιον, κάτοικοι 9.080. | Άρτης, έδρα Άρτα, κάτοικοι 7.168. | Έβρου, έδρα Αλεξανδρούπολις, κάτοικοι 12.000. | Βεροίας, έδρα Βέροια, κάτοικοι 14.759. | Σάμου, έδρα Βαθύ, κάτοικοι 8.638. | Γυθείου, έδρα Γύθειον, κάτοικοι 13.748. | Γρεβενών, έδρα Γρεβενά, κάτοικοι 4.404. | Εδέσσης, έδρα Έδεσσα, κάτοικοι 18.748. | Ζακύνθου, έδρα Ζάκυνθος, κάτοικοι 19.008. | Κορίνθου, έδρα Κόρινθος, κάτοικοι 2.044. | Καστοριάς, έδρα Καστοριά, κάτοικοι 11.700. | Κοζάνης, έδρα Κοζάνη, κάτοικοι 12.702. | Κυπαρισσίας, έδρα Κυπαρισσία, κάτοικοι 4.051. | Καρδίτσης, έδρα Καρδίτσα, κάτοικοι 13.888. |
Καλαβρύτων, έδρα Καλάβρυτα, κάτοικοι 2.087. | Ευρυτανίας, έδρα Καρπενήσιον, κάτοικοι 2.576. | Λευκάδος, έδρα Λευκάς, κάτοικοι 5.745. | Λαμίας, έδρα Λαμία, κάτοικοι 15.857. | Λεβαδείας, έδρα Λεβάδεια, κάτοικοι 13.414. | Μεσολογγίου, έδρα Μεσολόγγιον, κάτοικοι 9.635. | Ναυπλίου, έδρα Ναύπλιον, κάτοικοι 7.163. | Λασιθίου, έδρα Νεάπολις, κάτοικοι 8.255. | Χαλκιδικής, έδρα Πολύγυρος, κάτοικοι 3.185. | Πρεβέζης, έδρα Πρέβεζα, κάτοικοι 10.112. | Ρεθύμνης, έδρα Ρέθυμνον, κάτοικοι 10.558. | Σπάρτης, έδρα Σπάρτη, κάτοικοι 7.190. | Τριπόλεως, έδρα Τρίπολις, κάτοικοι 14.597. | Φλωρίνης, έδρα Φλώρινα, κάτοικοι 10.585.»*
Το δεύτερο βασικό επιχείρημα αφορούσε τη γεωγραφική θέση. Το Αγρίνιο βρισκόταν στο κέντρο της Αιτωλοακαρνανίας και αποτελούσε συγκοινωνιακό κόμβο για ολόκληρο τον νομό. Αντίθετα, το Μεσολόγγι βρισκόταν στο δυτικό άκρο της περιοχής, γεγονός που καθιστούσε δύσκολη την πρόσβαση κατοίκων από τον Βάλτο, την Τριχωνίδα, το Ξηρόμερο και τη Ναυπακτία.
«Απλούν βλέμμα εις τον χάρτην αποδεικνύει ότι το Αγρίνιον ευρίσκεται εις το κέντρον της Επαρχίας Τριχωνίδος, ήτις επίσης ευρίσκεται εις το κέντρον του Νομού Αιτωλοακαρνανίας. Αντιθέτως προς τούτο, το Μεσολόγγιον ευρίσκεται εις την εσχατιάν του Νομού. Λόγω δε ακριβώς του ότι το Αγρίνιον κείται εις τον ομφαλόν του Νομού, αποτελεί κόμβον συγκοινωνιών, διασταυρουμένων εν αυτώ απασών των οδών αίτινες διασχίζουσι την Αιτωλοακαρνανίαν.»*
Καθοριστικό ήταν και το οικονομικό επιχείρημα. Το Αγρίνιο αποτελούσε τότε το σημαντικότερο κέντρο παραγωγής και εμπορίας καπνού στην Ελλάδα. Μεγάλες ελληνικές και ξένες επιχειρήσεις είχαν εγκαταστήσει υποκαταστήματα στην πόλη, ενώ χιλιάδες εργάτες απασχολούνταν κάθε χρόνο στην επεξεργασία καπνού. Παράλληλα αναπτυσσόταν δυναμικά το εμπόριο ελαιών και λειτουργούσαν υποκαταστήματα σχεδόν όλων των μεγάλων τραπεζών της χώρας. Στην πόλη είχε επίσης την έδρα του το μοναδικό περιφερειακό Εμπορικό και Επαγγελματικό Επιμελητήριο του νομού.
«Λόγω του γονίμου εδάφους του, προσφόρου εις παντός είδους καλλιεργείας και ειδικώς των ονομαστών του καπνών και ελαιών, το Αγρίνιον έχει οικονομικήν ζωήν τεραστίαν και ανεπτυγμένην. Διεξάγεται εν αυτώ καπνεμπόριον εν ευρυτάτη κλίμακι, ου μόνον μετά του εσωτερικού αλλά και μετά του εξωτερικού.
»Ξέναι εταιρείαι έχουν εγκαταστήσει από ετών μόνιμα υποκαταστήματα αγοραπωλησιών καπνού και εγκαταστάσεις επεξεργασίας αυτού, παρεκτός των καπνοβιομηχανιών του εσωτερικού, αίτινες κυρίως εν Αγρινίω δρώσιν. Τοιαύτα υποκαταστήματα έχουν αι εταιρείαι Εξπόρτερς Καπνών, TKEP, PY, Τομπάκο Κόμπανυ, Αγγλοελληνική Εταιρεία Καπνών, Σουηδικόν Μονοπώλιον, Παπαστράτος και αι καπνοβιομηχανικαί εταιρείαι του εσωτερικού Παπαστράτος, Καραβασίλης, Ματσάγγος, Καπετανάκος, Μαργαρίτης κ.λπ.
»Η επεξεργασία των καπνών των εταιρειών τούτων απασχολεί σήμερον υπέρ τους 2.000 εργάτας. Εις το παρελθόν και δη προ της τελευταίας κρίσεως έτη απησχόλει πολύ περισσοτέρους (Όρα Μεγάλην Ελληνικήν Εγκυκλοπαίδειαν, τόμος Α΄, σελίς 465).
Έχει επίσης το Αγρίνιον σοβαρωτάτην εξαγωγικήν εμπορίαν ελαιών, δοθέντος ότι η παραγωγή του εις βρωσίμους ελαίας υπερβαίνει τας 1.000.000 οκάδας ετησίως.
»Χαρακτηριστικόν του μεγέθους και της εκτάσεως των αναπτυχθεισών ποικίλων εμποριών και συναλλαγών είναι ότι πάσαι αι Τράπεζαι έχουσιν αντιπροσωπείας εν Αγρινίω, αι δε σοβαρώτεραι εξ αυτών μόνιμα υποκαταστήματα (Τράπεζα της Ελλάδος, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, Τράπεζα Αθηνών, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Τράπεζα Καραβασίλη, Σκαλιστήρη κ.λπ., και η Ανατολική Τράπεζα απεφάσισε την ίδρυσιν Υποκαταστήματος). Εν Μεσολογγίω υποκαταστήματα έχουσι μόνον δύο Τράπεζαι, η Εθνική Τράπεζα και η Τράπεζα Αθηνών. Εδρεύει επίσης εν Αγρινίω το μόνον Περιφερειακόν Εμπορικόν και Επαγγελματικόν Επιμελητήριον εν τω Νομώ, λειτουργούσι δε και Γενικαί Αποθήκαι.»*
Οι υποστηρικτές του αιτήματος προχώρησαν και σε οικονομικούς υπολογισμούς. Υποστήριζαν ότι μόνο από τη φορολογία του καπνού το Δημόσιο εισέπραττε εκατομμύρια δραχμές ετησίως από την περιοχή του Αγρινίου και ότι η συνεισφορά της πόλης στα δημόσια έσοδα ήταν δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με τις διοικητικές υπηρεσίες που διέθετε.
Τέλος, παρουσιάστηκαν στοιχεία για τη δικαστηριακή κίνηση. Το Ειρηνοδικείο Αγρινίου εξέδιδε σημαντικά περισσότερες αποφάσεις από το αντίστοιχο του Μεσολογγίου, ενώ στην πόλη λειτουργούσαν περισσότεροι συμβολαιογράφοι και υπήρχε ακόμη και ειδικό Πταισματοδικείο. Όλα αυτά, σύμφωνα με τους συντάκτες του υπομνήματος, αποδείκνυαν ότι το Αγρίνιο είχε ήδη εξελιχθεί σε φυσικό δικαστικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής.
Η συγκέντρωση όλων αυτών των επιχειρημάτων, η κινητοποίηση των τοπικών φορέων, η δράση των βουλευτών Νικολίτσα και Παπαθανάση, η στήριξη του Τύπου και κυρίως το προηγούμενο που δημιούργησε η ίδρυση του Πρωτοδικείου Ξάνθης οδήγησαν τελικά στην ευόδωση του αγώνα. Για τους κατοίκους του Αγρινίου η ίδρυση του Πρωτοδικείου αντιμετωπίστηκε ως αναγνώριση του ρόλου που είχε πλέον αποκτήσει η πόλη στην οικονομική, κοινωνική και δημόσια ζωή της Αιτωλοακαρνανίας.
—————————————————————————————————————————————————————–
*Διατηρήθηκε η γλωσσική μορφή της καθαρεύουσας, εκτός του πολυτονικού συστήματος
Πηγή:«Τριχωνίς», Παναιτωλοακαρνανική εβδομαδιαία εφημερίς, Ιδιοκτήτης: Βασίλειος Ν. Κρίντας, Συνδρομαί και αγγελίαι προπληρωτέαι, Επιστολαί και εμβάσματα προς την Διεύθυνσιν, Τα χειρόγραφα δεν επιστρέφονται. Γραφεία εν Αγρινίω, παραπλεύρως Καπνεργοστασίου, Αγρίνιον (περίοδος β΄), Έτος έκτον, Κυριακή 27 Μαΐου 1934, Διευθυντής, Πάνος Ι. Βλασσόπουλος, Αριθμός φύλλου 277, σελ. 1.
Φωτογραφία: Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Τριχωνίς»
Στην ένθετη φωτογραφία ο Αρχισυντάκτης της εφημερίδας
Πάνος Βλασσόπουλος | Πηγή: Νέα Εποχή
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να τη συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
