...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Ο Κάτω Αχελώος
Ένα σχέδιο που δεν ολοκληρώθηκε
| Από το όραμα της αξιοποίησης στη στρέβλωση της εκτροπής |
Τον Μάρτιο του 1959, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας δημοσίευσε ένα κείμενο για την αποξήρανση και την αξιοποίηση των πεδιάδων του Κάτω Αχελώου, ενός ποταμού που για δεκαετίες ταλάνιζε τη Δυτική Ελλάδα με πλημμύρες, έλη και υγειονομικούς κινδύνους. Η βασική του θέση ήταν ότι ο Αχελώος δεν ήταν ένα πρόβλημα προς αποφυγή, αλλά ένας φυσικός πόρος προς ορθολογική διαχείριση Αυτό που πρότεινε ήταν μια ενιαία ρύθμιση της λεκάνης του Κάτω Αχελώου, με φράγματα, ταμιευτήρες, αποστραγγιστικά και αρδευτικά έργα, που θα εξυπηρετούσαν ταυτόχρονα την αντιπλημμυρική προστασία, τη γεωργική ανάπτυξη, τη δημόσια υγεία και την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας. Η αποξήρανση των ελών, σύμφωνα με την μελέτη, δεν θα έπρεπε να είναι αυτοσκοπός, αλλά προϋπόθεση για την κοινωνική και οικονομική ανασυγκρότηση ολόκληρης της περιοχής.
Κεντρική έννοια της μελέτης είναι η ισορροπία. Το ΤΕΕ υπογράμμιζε ότι η αξιοποίηση των υδάτων έπρεπε να γίνεται μέσα στην ίδια τη λεκάνη απορροής, με σεβασμό στις φυσικές ροές και στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών. Χωρίς συνολικό σχεδιασμό και κεντρικό συντονισμό, τα έργα θα κινδύνευαν να είναι αναποτελεσματικά ακόμα και επιζήμια, γεγονός που η μεταγενέστερη ιστορία του Αχελώου απέδειξε πόσο εύστοχη ήταν αυτή η προειδοποίηση.
Από τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, το ενδιαφέρον της πολιτείας μετατοπίζεται σταδιακά από την ολοκληρωμένη αξιοποίηση του Κάτω Αχελώου στην εκτροπή των νερών προς τη Θεσσαλία. Από τη μια το σχέδιο του 1959 έβλεπε τον ποταμό ως μοχλό ανάπτυξης της Δυτικής Ελλάδας κι από την άλλη η εκτροπή τον αντιμετώπισε ως «αποθήκη νερού» για άλλες περιοχές. Με αυτό τον σχεδιασμό η λογική άλλαξε ριζικά: από την ισόρροπη διαχείριση, περάσαμε στη μεταφορά του προβλήματος αλλού. Η εκτροπή του Αχελώου που επιχειρήθηκε, κάθε άλλο παρά αποτέλεσε συνέχεια του αρχικού οράματος. Αντίθετα, το αναίρεσε και ενώ το ΤΕΕ μιλούσε για έργα προσαρμοσμένα στη φυσική κοίτη και στις ανάγκες της περιοχής, η εκτροπή έφερε μια βίαιη αναδιάταξη του υδρολογικού συστήματος, με σοβαρές περιβαλλοντικές, κοινωνικές και νομικές συνέπειες. Το αποτέλεσμα ήταν δεκαετίες συγκρούσεων, δικαστικών εμπλοκών και πολιτικής ακινησίας.
Στο μεταξύ, ο Κάτω Αχελώος έμεινε μετέωρος. Τα μεγάλα έργα υδροηλεκτρικής ενέργειας προχώρησαν, αλλά η συνολική αποξήρανση και η αγροτική αξιοποίηση των πεδιάδων –ο πυρήνας, δηλαδή, του σχεδίου του 1959– δεν υλοποιήθηκε ποτέ στο σύνολό της. Οι πλημμύρες συνεχίζουν να απασχολούν τις τοπικές κοινωνίες, ενώ οι δυνατότητες γεωργικής ανασυγκρότησης παραμένουν εν μέρει ανεκμετάλλευτες.
Όλο και περισσότερο, έγινε ολοφάνερο ότι η εκτροπή δεν μπορούσε σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί λύση. Αντί να ολοκληρωθεί ένα ενιαίο σχέδιο διαχείρισης του Αχελώου, επιλέχθηκε μια πολιτικά φορτισμένη επιλογή, που αποσύνδεσε τον ποταμό από τον φυσικό και κοινωνικό του χώρο. Η σύγκρουση γύρω από την εκτροπή σκίασε το ουσιώδες ερώτημα που έθετε ήδη από το 1959 το ΤΕΕ: πώς μπορεί ο Αχελώος να αξιοποιηθεί προς όφελος όλων, χωρίς να καταστρατηγείται η φυσική του ισορροπία;
Διαβάζοντας σήμερα την μελέτη του 1959 συνειδητοποιείς ότι αυτή αποτελεί μια σιωπηρή κριτική στη μεταγενέστερη πορεία γιατί μπορεί να μην απορρίπτει τα μεγάλα έργα, απορρίπτει όμως τη λογική της αποσπασματικότητας. Δεν αγνοεί την ανάγκη για νερό σε άλλες περιοχές, υπερασπίζεται όμως την αρχή ότι κάθε λεκάνη απορροής πρέπει πρώτα να καλύπτει τις δικές της ανάγκες. Κάτω από αυτό το πρίσμα, η μη εκτροπή του Αχελώου δεν αποτελεί απλώς περιβαλλοντική επιλογή, αλλά μια επιστροφή σε ένα παλαιότερο, αλλά πιο συνεκτικό αναπτυξιακό σκεπτικό. Ο Κάτω Αχελώος μπορεί ακόμη να αποτελέσει πεδίο ολοκληρωμένης διαχείρισης, αγροτικής ανασυγκρότησης και ενεργειακής επάρκειας, χωρίς να μετατραπεί σε πεδίο μόνιμης σύγκρουσης.
Το κείμενο του ΤΕΕ δεν προσφέρει εύκολες λύσεις. Προσφέρει όμως ένα καθαρό ιστορικό μάθημα: όταν τα μεγάλα έργα αποκόπτονται από τον τόπο και τη συνολική στρατηγική, παύουν να είναι αναπτυξιακά. Και αυτό είναι ίσως το πιο επίκαιρο συμπέρασμα που μπορεί να αντλήσει κανείς σήμερα από την ιστορία της διαχρονικής διαχείρισης του Αχελώου.
ΑΠΟΞΗΡΑΝΣΗ Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΕΔΙΑΔΩΝ ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΑΧΕΛΩΟΥ
Φωτογραφία: Σπάνια ασπρόμαυρη μαρτυρία από το 1938:
κάτοικοι της περιοχής της Κατοχής στον Κάτω Αχελώο από το αρχείο του W. J. Woodhouse
Πηγή: Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα (ASCSA).
Ανακτήθηκε από https://iaitoloakarnania.gr/2016/12/spanies-fotografies-apo-ton-acheloo-ke-tin-katochi/
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
