Γκυγιώμ Απολλιναίρ

Απολλιναίρ: έντυσε την Ευρώπη της πρωτοπορίας
με τη μελαγχολία του μέλλοντος |
Στις 9 Νοεμβρίου 1918, στο Παρίσι, πεθαίνει από την ισπανική γρίπη ο Γκυγιώμ Απολλιναίρ. Είναι μόλις 38 ετών. Δύο ημέρες αργότερα, η ανακωχή θα βάλει τέλος στις μάχες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο ποιητής που αμφισβήτησε τις βεβαιότητες της παλιάς Ευρώπης δεν πρόλαβε να δει το τέλος της σφαγής. Πρόλαβε όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη έγραφε ποίηση και αντιλαμβανόταν τη σύγχρονη τέχνη.
Ο Γκυγιώμ Απολλιναίρ υπήρξε παιδί της Ευρώπης των, γεννημένος στη Ρώμη το 1880 από Πολωνίδα μητέρα και άγνωστο πατέρα, ανάμεσα στην παρακμή της αριστοκρατίας και την έγερση της νέας καλλιτεχνικής πρωτοπορίας. Ο ίδιος προερχόταν από έναν κόσμο όπου τα όρια ανάμεσα στη νομιμότητα και την περιπέτεια, στην αμαρτία και την ελευθερία, ήταν ρευστά. Η μητέρα του, Αντζέλικα ντε Κοστροβίτσκι, γυναίκα ανυπότακτη και θιασώτης του παιχνιδιού, τον μεγάλωσε στα καζίνο του Μονακό και της Ριβιέρας, του έμαθε τις γλώσσες και τις απολαύσεις του κόσμου, αλλά και το αίσθημα του να ανήκει κανείς στο περιθώριο. Από την αρχή, ο Απολλιναίρ βρέθηκε να ζει ανάμεσα σε δύο κόσμους, όπως αργότερα θα ζήσει ανάμεσα στις μορφές, στα ρεύματα και στις λέξεις. Ορφανός από πατέρα και προικισμένος με μια μητρική σκιά γεμάτη σκάνδαλα και ανεξαρτησία, αναζήτησε στη γλώσσα εκείνη την ταυτότητα που του στέρησε η καταγωγή.
Στις αρχές του εικοστού αιώνα εγκαθίσταται στο Παρίσι. Η πόλη αναπτύσσεται, αλλάζει, γεμίζει νέες ιδέες. Στη Μονμάρτρη συναντά ζωγράφους, συγγραφείς και μουσικούς που αρνούνται να υπηρετήσουν τους κανόνες της ακαδημαϊκής τέχνης. Συνδέεται με τον Πάμπλο Πικάσο, τον Ζορζ Μπρακ και τον Μαξ Ζακόμπ. Δεν είναι απλώς ένας παρατηρητής της καλλιτεχνικής ανατροπής. Συμμετέχει στις συζητήσεις, γράφει κριτικές, υπερασπίζεται δημόσια έργα που μεγάλο μέρος του κοινού αντιμετωπίζει με καχυποψία ή χλευασμό.
Ο Απολλιναίρ αναδεικνύεται σε έναν από τους σημαντικούς υποστηρικτές του κυβισμού. Το 1913 εκδίδει το βιβλίο «Οι κυβιστές ζωγράφοι», επιχειρώντας να εξηγήσει γιατί η τέχνη δεν χρειάζεται να αναπαράγει πιστά αυτό που βλέπει το ανθρώπινο μάτι. Οι νέοι ζωγράφοι διαλύουν τη συμβατική προοπτική και παρουσιάζουν πολλαπλές όψεις των αντικειμένων. Για τον ποιητή, αυτή η ρήξη δεν αποτελεί παρακμή. Αποτελεί δυνατότητα δημιουργίας. Την ίδια χρονιά κυκλοφορεί η συλλογή του «Αλκοόλ», που μεταφέρει στην ποίηση τον ταραγμένο ρυθμό της σύγχρονης ζωής.
Η γραφή του προχωρά σε μια εποχή που οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες γεμίζουν εργοστάσια, τραμ, αφίσες και μέσα επικοινωνίας. Η πρόοδος υπόσχεται ελευθερία, αλλά δεν τη μοιράζει σε όλους. Ο Απολλιναίρ καταγράφει αυτή την αντίφαση χωρίς να εξιδανικεύει το παρελθόν. Ενδιαφέρεται για την ταχύτητα της πόλης, για τους ανθρώπους που ζουν στο περιθώριο και για όσα η επίσημη κουλτούρα θεωρεί ανάξια λόγου. Στο έργο του, το παλιό και το καινούργιο συναντιούνται χωρίς να συμφιλιώνονται πάντα. Γι’ αυτό και η ποίησή του μιλά ακόμη σε αναγνώστες διαφορετικών εποχών.
Στους στίχους του συνυπάρχουν οι δρόμοι του Παρισιού, οι αναμνήσεις, οι έρωτες που χάθηκαν και η αίσθηση ενός κόσμου που δεν μένει ποτέ ακίνητος. Αφαιρεί τη συμβατική στίξη, αφήνει τις εικόνες να διαδέχονται η μία την άλλη και διεκδικεί για τη γλώσσα περισσότερη ελευθερία. Η ίδια ανάγκη διαπερνά και την προσωπική του ζωή. Οι σχέσεις του με την Άνι Πλέιντεν και τη Λουίζ ντε Κολινύ τροφοδοτούν την ποίησή του, ενώ το προκλητικό ερωτικό μυθιστόρημα «Έντεκα Χιλιάδες Βέργες» του 1907 συγκρούεται με την κυρίαρχη ηθική της εποχής.
Το 1911 το όνομά του εμπλέκεται σε μια υπόθεση που γίνεται πρωτοσέλιδο σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Μόνα Λίζα εξαφανίζεται από το Λούβρο. Οι αρχές συλλαμβάνουν τον Απολλιναίρ, επειδή ένας γνωστός του είχε κλέψει παλιότερα αρχαιότητες από το μουσείο. Ο ποιητής περνά αρκετές ημέρες στη φυλακή. Ανακρίνεται και ο Πικάσο. Κανείς από τους δύο δεν αποδεικνύεται ότι συμμετείχε στην κλοπή του πίνακα. Η περιπέτεια, ωστόσο, αποκαλύπτει πόσο εύκολα ένας καλλιτέχνης που θεωρείται ξένος και αντισυμβατικός μπορεί να μετατραπεί σε δημόσιο ύποπτο.
Η κατηγορία δεν ήταν απλό επεισόδιο της μποέμ ζωής. Είχε πραγματικό κόστος: απομόνωση, φόβο και προσβολή της αξιοπρέπειάς του. Στα ποιήματα της φυλακής, η καθημερινότητα αποκτά διαφορετική βαρύτητα. Η εμπειρία του δείχνει τη σκληρότητα των μηχανισμών που αντιμετωπίζουν τη διαφορετικότητα με καχυποψία.
Το 1914 ξεσπά ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Απολλιναίρ επιδιώκει να καταταγεί στον γαλλικό στρατό και τελικά υπηρετεί στο μέτωπο. Μέσα στα χαρακώματα συνεχίζει να γράφει επιστολές και ποιήματα. Μιλά για τον έρωτα και την επιθυμία, την αναμονή, τον φόβο και τον θάνατο. Το 1916 τραυματίζεται στο κεφάλι από θραύσμα οβίδας. Επιστρέφει στο Παρίσι, χειρουργείται και προσπαθεί να αναρρώσει. Το τραύμα δεν τον απομακρύνει από την καλλιτεχνική αναζήτηση.
Το 1917 παρουσιάζει το έργο «Οι μαστοί του Τειρεσία», το οποίο χαρακτηρίζει «σουρεαλιστικό δράμα». Ο όρος «σουρεαλισμός» θα αποκτήσει αργότερα διαφορετικό, οργανωμένο περιεχόμενο μέσα από το κίνημα του Αντρέ Μπρετόν. Ο Απολλιναίρ, πάντως, έχει ήδη υποστηρίξει την ιδέα ότι η φαντασία μπορεί να υπερβαίνει τις καθιερωμένες αναπαραστάσεις της πραγματικότητας.
Τον Απρίλιο του 1918 εκδίδει τα «Καλλίγραμμα». Στις σελίδες τους, οι στίχοι σχηματίζουν εικόνες. Η ποίηση δεν ακούγεται μόνο, αλλά και βλέπεται. Λίγους μήνες αργότερα, ο δημιουργός τους πεθαίνει, την ώρα που ο κόσμος ετοιμάζεται να αφήσει πίσω έναν καταστροφικό πόλεμο.
Σήμερα, 108 χρόνια μετά, ο Απολλιναίρ παραμένει μια από τις χαρακτηριστικές μορφές της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας. Η παρακαταθήκη του δεν περιορίζεται στις τεχνικές και στις καινοτομίες του. Βρίσκεται και στην επίμονη άρνησή του να δεχτεί ότι η τέχνη πρέπει να υπακούει στους κανόνες που της επιβάλλουν η συνήθεια, η εξουσία και ο κοινωνικός καθωσπρεπισμός.








