Σπύρος Ματσούκας: Ο «ζητιάνος της πατρίδας» στο Αγρίνιο

Λευτέρης Τηλιγάδας

|

Ο Ματσούκας φτάνει στο Αγρίνιο για τον έρανο του αεροπλάνου.
Η συμβολική επίσκεψη στη μητέρα του Νίκου Παναγιώτου
και η λαϊκή κινητοποίηση λίγο πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους.

Ο Σπύρος ή Σπυρίδων Ματσούκας ήταν λαϊκός ποιητής, νομικός και ιδιαίτερα δραστήριος παράγοντας των εθνικών κινητοποιήσεων της εποχής. Γεννήθηκε στην Υπάτη, πιθανότατα το 1873, και πέθανε το 1928. Μετά τον πόλεμο του 1897 αφιερώθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά στην πατριωτική ποίηση, στις δημόσιες απαγγελίες και, κυρίως, στη συγκέντρωση χρημάτων για τον στρατό και τον στόλο. Περιόδευε στην Ελλάδα και στις ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού, απευθυνόταν άμεσα στο πλήθος και ζητούσε μικρές συνεισφορές. Γι’ αυτό έμεινε γνωστός ως «ζητιάνος της πατρίδας».

Η δράση του δεν περιορίστηκε στον έρανο του Αγρινίου. Από το 1909 έως περίπου το 1911 ταξίδεψε στις ελληνικές κοινότητες της Αμερικής, όπου συγκέντρωσε σημαντικά ποσά για την ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεων. Με τα χρήματα αυτών των κινητοποιήσεων συνδέθηκαν κυρίως η απόκτηση του αντιτορπιλικού «Νέα Γενεά», η συγκρότηση πυροβολαρχίας με την ίδια ονομασία και, αργότερα, η αγορά στρατιωτικών αεροπλάνων. Οι σχετικές πηγές δεν συμφωνούν πάντοτε ως προς τις λεπτομέρειες και συχνά συγχέουν τους διαφορετικούς εράνους. Είναι, ωστόσο, βέβαιο ότι ο Ματσούκας υπήρξε ο βασικός δημόσιος εκφραστής αυτής της εκστρατείας χρηματοδότησης.

Ο έρανος που περιγράφει η εφημερίδα «Εμπρός» στις 4 Ιουλίου 1912 αφορούσε ειδικότερα την αγορά στρατιωτικού αεροπλάνου, το οποίο ο Τύπος ενέτασσε στα «αεροπλάνα της Νέας Γενεάς». Από το ίδιο το δημοσίευμα προκύπτει ότι το απαιτούμενο ποσό ανερχόταν στις 20.000 δραχμές και ότι, έως την επίσκεψη του Ματσούκα στο Αγρίνιο και στο Αιτωλικό, είχαν συγκεντρωθεί περίπου 16.000 δραχμές.

Το «Εμπρός» της 4ης Ιουλίου 1912 γράφει:

«Χάρις εις τας ενεργείας του κ. Ματσούκα, ελάχιστον χρηματικόν ποσόν υπολείπεται προς συμπλήρωσιν των απαιτουμένων 20 χιλιάδων δραχμών διά την αγοράν του στρατιωτικού αεροπλάνου της Νέας Γενεάς. Μέχρι τούδε έχουν συλλεγή δι’ εράνων λαϊκών παρά του κ. Ματσούκα περί τας 16 χιλιάδας δραχμάς. Εξ αυτών αι 2.500 δρ. συνελέγησαν προχθές μόλις εν Αγρινίω, έτεραι δε χίλιαι εις το Αιτωλικόν. Εκ της επισκέψεώς του εις τας δύο ανωτέρω πόλεις ο κ. Ματσούκας έμεινε κατενθουσιασμένος.

»Μου ήρεσαν τα βουνά της Ακαρνανίας, τα είδα δροσερά και γεμάτα από πρασινάδα. Θαύματα της πεδιάδος τα καλλιεργημένα, διότι η Αιτωλοακαρνανία δεν έχασε τα εργατικά της χέρια. Ούτω έφθασα εις το Αγρίνιον. Εζήτησα την αρχόντισσαν. Όλοι μετ’ απορίας με παρετήρουν. Τους εξήγησα ότι αρχόντισσα εννοούσα την μάνα που εγέννησε τον ήρωα της Μακεδονικής Ιδέας, τον Παναγιώτου.

»Μου έδειξαν το σπίτι της. Ευωδίαζε από βασιλικό και από όλα τα λουλούδια τα αγροτικά. Από μια πορτούλα εβγήκε η μητέρα του αλησμονήτου ήρωος και της είπα:

»— Μάννα του Παναγιώτου, είσαι και μάννα δική μου. Από τους διακοσίους που είπεν ο γυιός σου ότι θα γεννηθούν από τον μαρτυρικόν θάνατόν του, νάμαι πρώτος. Είμαι γέννημα του θανάτου του. Παιδί σου να με θεωρής.

»Και εφίλησα το χέρι της μεγάλης αυτής Ελληνίδος μητρός, η οποία μου αντεπέδωσεν εις το μέτωπον τον ασπασμόν με τόσην στοργήν, ώστε ησθάνθην ότι ήτο ως να ησπάζετο ολόκληρον την νέαν γενεάν.

»Εις το κενοτάφιον

»Κατόπιν, προπορευομένης της μητρός του ήρωος, μετέβημεν εις το κενοτάφιόν του, όπου ετελέσαμεν μνημόσυνον, κατά το οποίον εκάλυψα το σεπτόν κενοτάφιον με την Ελληνικήν μας σημαίαν και [δυσανάγνωστο χωρίο] προς τους εν βαθεία πατριωτική κατανύξει δεκαπέντε εφήβους:

»— Εδώ είχατε, αδελφοί, τον πατριώτην [δυσανάγνωστο], διότι εις το μέρος αυτό πρέπει να αγιασθή πάντοτε, με το οποίον θα αποφασισθούν τα εγκαίνια όλα του θανάτου του ενδόξου συμπολίτου σας, ο οποίος ετίμησεν ολόκληρον την Ελλάδα.

»Εις τον λάκκον αυτού έσπευσαν και έρριψαν οι Αγρινιώται τον οβολόν των, ενώ συγχρόνως εντός αυτού έπεσαν και τα δάκρυά των.

»Συνηθροίσθησαν 2.500 δραχμαί, αι οποίαι, αναμεμιγμέναι με το χώμα το οποίον η μήτηρ του Νίκου Παναγιώτου το κατέστησε διά παντός ιερόν και με τα δάκρυα των ακραιφνών πατριωτών, μετεφέρθησαν και κατετέθησαν εις την Αθηναϊκήν Τράπεζαν.»

Η επίσκεψη στη μητέρα του Νίκου Παναγιώτου, γνωστού ως Κουμπούρα, εντασσόταν στη θεατρική και έντονα συμβολική μέθοδο με την οποία ο Ματσούκας κινητοποιούσε το πλήθος. Συνέδεε τη δημόσια δωρεά με τη μνήμη των νεκρών, τη μητρότητα, τη θυσία και την ιδέα της «νέας γενιάς». Στο κενοτάφιο του Παναγιώτου συγκεντρώθηκαν, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, 2.500 δραχμές, ενώ στο Αιτωλικό, από όπου επίσης πέρασε, συγκεντρώθηκαν ακόμη 1.000 δραχμές. Έτσι, το συνολικό ποσό έφθασε έως εκείνη τη στιγμή τις 16.000 δραχμές, οι οποίες κατατέθηκαν στην Αθηναϊκή Τράπεζα.

Το γεγονός αποτέλεσε, πάντως, μια καλά οργανωμένη δημόσια τελετουργία, στην οποία η συγκίνηση λειτουργούσε ως μέσο πολιτικής και εθνικής στράτευσης. Η μνήμη του νεκρού, η παρουσία της μητέρας του, το κενοτάφιο, η ελληνική σημαία και η δημόσια κατάθεση των χρημάτων συγκροτούσαν ένα σκηνικό σχεδιασμένο να μετατρέψει το πένθος και την πατριωτική φόρτιση σε έμπρακτη οικονομική συνεισφορά.

Χρειάζεται, ωστόσο, μια ιστορική επιφύλαξη. Τα δημοσιεύματα της εποχής αντιμετωπίζουν τον Ματσούκα με έντονα εγκωμιαστικό τόνο και αναπαράγουν συχνά τα λεγόμενά του χωρίς ανεξάρτητη επαλήθευση. Γι’ αυτό τα ακριβή ποσά, η προέλευση των χρημάτων και η τελική διάθεσή τους πρέπει να διασταυρώνονται με περισσότερα φύλλα εφημερίδων, τραπεζικά στοιχεία ή δημόσια αρχεία. Εκείνο που τεκμηριώνεται με ασφάλεια είναι ότι ο έρανος του 1912 αποτέλεσε μέρος μιας ευρύτερης λαϊκής κινητοποίησης για τη δημιουργία ελληνικής στρατιωτικής αεροπορίας, λίγο πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους.