Αγρίνιο | Η σύγκρουση των θεολογικών οργανώσεων

Λευτέρης Τηλιγάδας

|

Στο Αγρίνιο του 1960 καταγγέλλεται αποκλεισμός ιεροκήρυκα,
αντιπαραθέσεις στα κατηχητικά και ζητείται άμεση μητροπολιτική παρέμβαση

Η διάσπαση της «Ζωής» και η δημιουργία του «Σωτήρα» το 1960 δεν ήταν μια υπόθεση που έμεινε στα γραφεία των θρησκευτικών οργανώσεων της Αθήνας. Έφτασε στις επαρχιακές πόλεις, στις ενορίες, στα κατηχητικά, ακόμη και στις αίθουσες όπου γίνονταν θρησκευτικές διαλέξεις. Στην Αιτωλοακαρνανία έχουμε ένα συγκεκριμένο τεκμήριο. Στις 15 Οκτωβρίου 1960, η εφημερίδα «Μακεδονία» δημοσίευσε στην τέταρτη σελίδα της μια ανταπόκριση από το Αγρίνιο, με ημερομηνία 14 Οκτωβρίου και τίτλο «Η Χριστιανική Ένωσις του Αγρινίου ήλθεν εις αντίθεσιν με θεολόγους». Πρόκειται για μια καταγγελία με ονόματα, τόπους και συγκεκριμένες πρακτικές αποκλεισμού, που μπορούμε να δούμε μέσα από αυτές πώς μια σύγκρουση κορυφής μεταφερόταν στην καθημερινή ζωή της περιοχής.

Ας δούμε πρώτα το ιστορικό πλαίσιο. Η αδελφότητα «Ζωή», που ιδρύθηκε το 1907 με πρωτεργάτη τον Ευσέβιο Ματθόπουλο, ανέπτυξε επί δεκαετίες ένα πυκνό δίκτυο ιεροκηρύκων, κατηχητικών, εκδόσεων και συλλόγων. Η επιρροή της ξεπέρασε την εκκλησιαστική διδασκαλία και άγγιξε την εκπαίδευση, τη νεολαία και τις κοινωνικές αντιλήψεις. Μετά τον Εμφύλιο, η δράση της συνδέθηκε στενά και με τον αντικομμουνισμό, όπως έχει τεκμηριώσει η ιστορικός Αμαρυλλίς Λογοθέτη στη διδακτορική της διατριβή. Μετά τον θάνατο του Σεραφείμ Παπακώστα το 1954, η διαμάχη για τη διοίκηση και τον προσανατολισμό της οργάνωσης οξύνθηκε. Στις 20 Απριλίου 1960 ήρθε η οριστική ρήξη και ακολούθησε η συγκρότηση της νέας αδελφότητας «Ο Σωτήρ», στην οποία πρωταγωνίστησαν οι Παναγιώτης Τρεμπέλας, ο Δημήτριος Παναγιωτόπουλος και ο Ιωάννης Κολιόπουλος. Οι διαφορές είχαν σχέση κυρίως με την ηγεσία και τις μεθόδους δράσης και όχι με κάποιο διαφορετικό δόγμα πίστης.

Σύμφωνα με τη «Μακεδονία», μέλη της Χριστιανικής Ένωσης Αγρινίου, την οποία η εφημερίδα παρουσιάζει ως καθοδηγούμενη από τον αρχιμανδρίτη Βενέδικτο Πετράκη, απαγόρευσαν στον ιεροκήρυκα της Μητρόπολης, Χριστόφορο Δασκάλου, την είσοδο σε αίθουσα θρησκευτικών συνεδριάσεων και διαλέξεων, η οποία, όπως σημειώνει το δημοσίευμα, ανήκε στη Μητρόπολη. Έχει σημασία να κρατήσουμε την ακριβή διατύπωση. Η εφημερίδα καταγράφει τον αποκλεισμό, αλλά δεν μας δίνει την απάντηση των καταγγελλόμενων ούτε κάποιο επίσημο πόρισμα. Γι’ αυτό το περιστατικό το μεταφέρουμε ως δημοσιευμένη καταγγελία. Παρ’ όλα αυτά, είναι μια εικόνα αποκαλυπτική για το ποιος αποφάσιζε εκείνα τα χρόνια να μιλήσει σε μια θρησκευτική αίθουσα; Η Μητρόπολη, ένας σύλλογος ή όσοι είχαν κάθε φορά τον πραγματικό έλεγχο του χώρου;

Στο ίδιο δημοσίευμα διαβάζουμε ότι είχαν εκδηλωθεί έντονες διαμαρτυρίες επειδή από το πρόγραμμα των κατηχητικών σχολείων του Αγρινίου είχαν αποκλειστεί θεολόγοι καθηγητές, με εξαίρεση τον Κωστακιώτη. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το τελευταίο σημείο της ανταπόκρισης το οποίο αναφέρει: κύκλοι της αδελφότητας «Ζωή» διαμαρτύρονταν ότι μέλη της Χριστιανικής Ένωσης Αγρινίου συκοφαντούσαν τους θεολόγους της και ζητούσαν παρέμβαση της Μητρόπολης. Η εφημερίδα καταδεικνύει ότι υπήρχαν δημόσιες καταγγελίες και μια αντιπαράθεση που είχε βγει έξω από τα εσωτερικά συμβούλια. Στο κέντρο της βρίσκονταν η διδασκαλία, η πρόσβαση σε χώρους και η εξουσία να ορίζονται οι θρησκευτικοί καθοδηγητές των παιδιών.

Η Χριστιανική Ένωση Αγρινίου είχε ιδρυθεί ήδη το 1928, πολύ πριν από τη διάσπαση. Ανέπτυξε γηροκομείο, θρησκευτικές δραστηριότητες και κοινωνικό έργο. Ο σημερινός επίσημος κατάλογος του «Σωτήρα» την αναφέρει στους συνεργαζόμενους συλλόγους του. Αυτό κατοχυρώνει τη συνέχεια ενός οργανωτικού δικτύου, χωρίς να αρκεί για να αποδείξει ποια ακριβώς συμφωνία ή οργανωτική μεταβολή έγινε το 1960. Δεν πρέπει, επομένως, να ταυτίσουμε αυτόματα όλα τα μέλη της Ένωσης με μια παράταξη ούτε να μετατρέψουμε τις καταγγελίες σε αδιαμφισβήτητα γεγονότα. Αυτό που έχουμε στα χέρια μας είναι ήδη σημαντικό: μια τοπική κοινωνία όπου η φιλανθρωπική δράση συνυπήρχε με τη διεκδίκηση επιρροής πάνω στη θρησκευτική εκπαίδευση και τη διαμόρφωση συνειδήσεων.

Αυτή είναι η ουσία της ιστορίας. Στην Ελλάδα του 1960 η σύγκρουση ανάμεσα στη «Ζωή» και τον «Σωτήρα» ήταν κυρίως μια σύγκρουση για το ποιος θα καθορίζει τον λόγο που φτάνει στις οικογένειες και στους νέους. Στο Αγρίνιο και στις Παπαδάτες η διαμάχη απέκτησε ονόματα, πόρτες που, σύμφωνα με καταγγελίες, έκλεισαν, και καθηγητές που έμειναν έξω από προγράμματα. Το ερώτημα δεν είναι να ανακηρύξουμε νικητές και χαμένους ανάμεσα σε δύο θρησκευτικές οργανώσεις. Είναι να φωτίσουμε πώς ασκείται η εξουσία στο όνομα της πίστης και ποιος λογοδοτεί γι’ αυτήν. Γιατί εκεί όπου η θρησκευτική αγωγή συνδέεται με αποκλεισμούς, η ιστορική έρευνα οφείλει να ανοίγει τα αρχεία και να δίνει τον λόγο στα τεκμήρια, όχι στους μύθους των οργανώσεων.