...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
1934: Στη μάχη για το Πρωτοδικείο
| Η σύγκρουση ανάμεσα στην ιστορική πρωτοκαθεδρία
και τη νέα οικονομική και πληθυσμιακή δυναμική,
όπως αποτυπώνεται στο υπόμνημα των κατοίκων του Αγρινίου. |
Το 1934, η αντιπαράθεση ανάμεσα στο Αγρίνιο και το Μεσολόγγι για την έδρα του Πρωτοδικείου κορυφώνεται, αποτυπώνοντας μια βαθύτερη σύγκρουση για την πρωτοκαθεδρία στον νομό Αιτωλοακαρνανίας. Από τη μία, το ιστορικό βάρος του Μεσολογγίου κι από την άλλη, η ραγδαία αναπτυσσόμενη δυναμική του Αγρινίου. Το παρακάτω υπόμνημα εντάσσεται σε αυτή τη διαμάχη, προβάλλοντας με τεκμήρια την ανάγκη ανακατανομής των διοικητικών και δικαστικών θεσμών με βάση τις νέες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής.
Σύμφωνα μ’ αυτό με το υπόμνημα, το Αγρίνιο διαθέτει σημαντικά μεγαλύτερο και αυξανόμενο πληθυσμό, ενώ αποτελεί το κύριο οικονομικό και εμπορικό κέντρο της περιοχής, με έντονη δραστηριότητα στο καπνεμπόριο, την ελαιοπαραγωγή και τις εξαγωγές. Η παρουσία τραπεζών, μεγάλων επιχειρήσεων και πολυάριθμου εργατικού δυναμικού ενισχύει τον ρόλο του ως βασικού πυλώνα της τοπικής οικονομίας. Παράλληλα, η συμβολή του στα δημόσια έσοδα είναι ιδιαίτερα υψηλή, γεγονός που καταδεικνύει τη βαρύτητά του για την εθνική οικονομία. Η αυξημένη δικαστηριακή κίνηση, σε συνδυασμό με τη γεωγραφική του θέση στο κέντρο του νομού και τον ρόλο του ως συγκοινωνιακού κόμβου, καθιστούν αναγκαία την άμεση απονομή δικαιοσύνης. Επιπλέον, η ιστορική του ιδιότητα ως πρώτης πρωτεύουσας του νομού ενισχύει τη διεκδίκηση, η οποία στηρίζεται όχι σε συναισθηματισμούς, αλλά σε αντικειμενικά δεδομένα και πραγματικές κοινωνικές ανάγκες.
Υπόμνημα της πόλης του Αγρινίου
«Προς τους κ.κ. Πρόεδρον Κυβερνήσεως, Υπουργόν Δικαιοσύνης, Αρχηγούς Κομμάτων, Προέδρους Βουλής και Γερουσίας, Βουλευτάς και Γερουσιαστάς του Νομού Αιτωλοακαρνανίας.
»Από πολλών ετών τον μόνον και διακαή πόθον της πόλεως Αγρινίου αποτελεί η σύστασις παρ’ αυτή Πρωτοδικείου. Και δεν απορρέει ο πόθος ούτος της πόλεως εκ του γεγονότος και μόνον ότι οργά αυτή εις πρόοδον και οικονομικήν ανάπτυξιν. Αλλά και ηθικόν κεφάλαιον εκ του παρελθόντος στηρίζει και δικαιολογή την αξίωσιν. Διότι εάν τις ανατρέξη παλαιότερον και δη εις τας πρώτας ημέρας της συγκροτήσεως του Ελληνικού Κράτους θα ανεύρη ότι αύτη ωνομάσθη το πρώτον πρωτεύουσα του νομού Αιτωλοακαρνανίας και διετέλεσε τοιαύτη κατά τα πρώτα 12 έτη από της συστάσεως αυτού, ήτοι από του 1833-1845. Εγένετο δε το Αγρίνιον πρωτεύουσα (Μητρόπολις) του νομού δια του Β.Δ. της 3/15 Απριλίου 1833 «Περί της Διαιρέσεως του Βασιλείου και Διοικήσεως αυτού», δι’ ου το Ελληνικόν Κράτος διηρέθη το πρώτον εις 10 Νομούς και 42 Επαρχίας. Το σχετικόν άρθρον 8 του διατάγματος τούτου έχει ως εξής:
»Ο Νομός Αιτωλίας και Ακαρνανίας περιλαμβάνει τας μέχρι τούδε επαρχίας Ξηρομέρου, Βονίτσης, Βάλτου, Ζυγού, Ναυπάκτου, Βενετίκου, Κραββάρων, Αποκούρου και Αγράφων· και προς την επαρχίαν Δωρίδα του νομού της Λοκρίδος και Φωκίδος περιορίζεται από τον ποταμόν Μόρνον (Δάφνιν). Διαιρείται δε ο νομός ούτος εις τας ακολούθους επαρχίας: 1) Την επαρχίαν Ακαρνανίας, συνισταμένην εκ των μέχρι τούδε επαρχιών, Ξηρομέρου, Βονίτσης και Βάλτου, πρωτεύουσαν Δραγαμέστον (Αστακός). 2) Την επαρχίαν Μεσολογγίου συνισταμένην εκ της μέχρι τούδε Επαρχίας Ζυγού, πρωτεύουσαν Μεσολόγγιον. 3) Την επαρχίαν Ναυπακτίας, συνισταμένην εκ των μέχρι τούδε επαρχιών Ναυπάκτου, Βενετίκου και Κραββάρων και εκ του επί της αριστεράς όχθης του Ευήνου κειμένου μέρους της μέχρι τούδε επαρχίας Αποκούρου (της Κουρήτιδος), πρωτεύουσαν Ναύπακτος. 4) Την επαρχίαν Αγρινίου συνισταμένην εκ της μέχρι τούδε επαρχίας Βλοχού και επί της δεξιάς όχθης του Ευήνου μέρος της επαρχίας Αποκούρου, πρωτεύουσαν Βραχώριον (Αγρίνιον). 5) Την επαρχίαν Καλλιδρόμης συνισταμένην εκ της μέχρι τούδε επαρχίας Καρπενησίου και του εις την Ελλάδα ανήκοντος μέρους των Αγράφων, πρωτεύουσαν Καρπενήσι (Καλλιδρόμι). ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ του Νομού το ΒΡΑΧΩΡΙ (ΑΓΡΙΝΙΟΝ)». (Ιδέ το διάταγμα τούτο εν Γενική κωδικοποιήσει θέμιδος, Τόμος Ζ’, σελίς 10, όρα επίσης αυτό εφημερίδα Κυβερνήσεως 1833, φύλ. 11, σελίς 10).
»Δεδομένου ότι ουδεμία ιδιαιτέρα ιστορική δόξα παρηκολούθει τότε το Αγρίνιον, ότι πρωθυπουργός κατά την δημοσίευσιν του ανωτέρω διατάγματος διατελεί ο μέγας εκ Μεσολογγίου πολιτικός Σπυρίδων Τρικούπης, δέον να εξηγήσωμεν ότι εις την προτίμησιν ταύτην του καθορισμού του Αγρινίου ως Μητροπόλεως πρωτευούσης του νομού ήχθησαν οι τότε εκ της μελέτης των γεωγραφικών συνθηκών και των οικονομικών όρων, υφ’ ους ετέλει το Αγρίνιον εν σχέσει με τας λοιπάς πόλεις της Αιτωλοακαρνανίας. Ορθώς δε τότε εξετίμησαν την κατάστασιν, δύναται τις να είπη, κρίνων εκ της σημερινής ακμής και προόδου της πόλεως Αγρινίου, ήτις εξ απλής πολίχνης 8.000 κατοίκων εξελίχθη εις μιαν εκ των δευτερευουσών πόλεων της σημερινής Ελλάδος. (Όρα Μεγάλην Ελληνικήν Εγκυκλοπαιδείαν, τόμος 1ος, σελ. 465, καθ’ ην το «ΑΓΡΙΝΙΟΝ είναι μια από τας εμπορικώτερας πόλεις της Στερεάς Ελλάδος, πόλις με λαμπρόν παρόν και με ευρύτερον και λαμπρότερον μέλλον»). Και θα εξηκολούθη αναμφισβητήτως να είναι το Αγρίνιον η πρωτεύουσα του νομού, αν το έτος 1845, ότε δυνάμει του νόμου ΚΕ, δια του οποίου εγένετο νέα διοικητική διαίρεσις του κράτους και εξεδόθη εις εκτέλεσιν αυτού το Β.Δ. της 5/20 Δεκεμβρίου 1845 «Περί των εδρών των Νομαρχών και Επάρχων», δεν ετύγχανε μέλος της Κυβερνήσεως εκείνης ο Μεσολογγίτης Ζ. Βάλβης.
»Ασχέτως όμως εκ του παρελθόντος ηθικού κεφαλαίου εάν τις εξετάση αντικειμενικώς σήμερον τα πράγματα ευρίσκει ότι συνηγορούσιν υπέρ της συστάσεως Πρωτοδικείου εν Αγρινίω οι εξής λόγοι:
»Πληθυσμός: Εκ της απογραφής του έτους 1928 προκύπτει ότι ο πληθυσμός του ανέρχεται εις 16.735 κατοίκους έναντι 9.635 κατοίκων του Μεσολογγίου. Δέον ενταύθα να σημειωθή ότι η απογραφή των κατοίκων του Αγρινίου, λόγω της απασχολήσεως του πλείστου αυτών εις την καπνοκαλλιέργειαν κατά τον χρόνον της ενεργείας αυτής 15-16 Μαΐου εγένετο ατελώς και δεν περιέλαβεν τον ακριβή αριθμόν των κατοίκων, όστις υπερβαίνει τας 20.000. (Όρα Μεγάλην Ελληνικήν Εγκυκλοπαιδείαν, Τόμος 1ος, σελίς 462, ομοίως Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη, Τόμος Α’, σελίς 168). Οπωσδήποτε και με τον αριθμόν των 16.735, εις ον αναβιβάζεται ο πληθυσμός της πόλεως κατά την επίσημον στατιστικήν, το Αγρίνιον είναι η πρώτη εις πληθυσμόν πόλις της Αιτωλοακαρνανίας, έχουσα τοιούτον σχεδόν διπλάσιον του Μεσολογγίου. [ … ]
»Γεωγραφική θέσις: Απλούν βλέμμα εις τον χάρτην αποδεικνύει ότι το Αγρίνιον ευρίσκεται εις το κέντρον της επαρχίας Τριχωνίδος, ήτις επίσης ευρίσκεται εις το κέντρον του νομού Αιτωλοακαρνανίας. Αντιθέτως προς ταύτα το Μεσολόγγιον ευρίσκεται εις την εσχατιάν του νομού. Λόγω δε ακριβώς του ότι το Αγρίνιον κείται εις τον ομφαλόν του νομού αποτελεί κόμβον συγκοινωνιών διασταυρουμένων εν αυτώ απασών των οδών, αίτινες διασχίζουσι την Αιτωλοακαρνανίαν.
»Οικονομική ζωή: Λόγω του γονίμου εδάφους του, προσφόρου εις παντός είδους καλλιεργείας και ειδικώς των ονομαστών του καπνών και ελαιών, το Αγρίνιον έχει οικονομικήν ζωήν τεραστίως ανεπτυγμένην. Διεξάγεται εν αυτώ καπνεμπόριον εν ευρυτάτη κλίμακιου μόνον μετά του εσωτερικού, αλλά και μετά του εξωτερικού. Ξέναι εταιρείαι έχουν εγκαταστήσει από ετών μόνιμα υποκαταστήματα αγοραπωλησιών καπνού και εγκαταστάσεις επεξεργασίας αυτού παρεκτός των καπνοβιομηχανιών του εσωτερικού, αίτινες κυρίως εν Αγρινίω δρώσιν. Τοιαύτα Υποκαταστήματα έχουν αι Εταιρείαι Εξαγωγής Καπνών «ΓΚΕΡΥ ΤΟΜΠΑΚΟ ΚΟΜΠΑΝΥ», Αυστροελληνική εταιρεία καπνών, Σουηδικόν Μονοπώλιον, Παπαστράτος, Καραβασίλης, Ματσάγκος, Καπερνάρος, Μαργαρίτης κ.λπ. Η επεξεργασία των καπνών των εταιρειών τούτων απασχολεί σήμερον, υπέρ τας 2.000 εργατών. Εις το παρελθόν, κατά τα προ της τελευταίας κρίσεως έτη, απησχόλει πολύ περισσότέρους (Όρα Μεγάλην Ελληνικήν Εγκυκλοπαιδείαν, Τόμος Α’, σελίς 565).
»Έχει επίσης το Αγρίνιο σοβαρώτατον εξαγωγικόν εμπόριον ελαιών, δοθέντος ότι η παραγωγή του εις βρώσιμους ελαίας υπερβαίνει το 1.000.000 οκάδων ετησίως.
»Χαρακτηριστικόν του μεγέθους και της εκτάσεως των αναπτυχθεισών ποικίλων εμπορικών σχέσεων και συναλλαγών είναι ότι πάσαι αι Τράπεζαι έχουσιν αντιπροσωπείες εν Αγρινίω, αι δε σοβαρώτεραι εξ αυτών μόνιμα υποκαταστήματα (Τράπεζα Ελλάδος, Τράπεζα Αθηνών, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Τράπεζα Καραβασίλη, εσχάτως δε και η Αγροτική Τράπεζα απεφάσισεν την ίδρυσιν υποκαταστήματος). Εν Μεσολογγίω υποκαταστήματα έχουσι μόνον δύο τράπεζαι, η Εθνική Τράπεζα και η Τράπεζα Αθηνών. Εδρεύει επίσης εν Αγρινίω το μόνον Περιφερειακόν Εμπορικόν και Επαγγελματικόν Επιμελητήριον εν τω Νομώ, λει- τουργούσι δε και Γενικαί Αποθήκαι.
»Δημοσιονομική συμβολή εις τον προϋπολογισμόν: Εκ μόνου του εγγείου φόρου καπνού κατά το έτος 1933 το δημόσιον εισέπραξε δια του γραφείου φορολογίας καπνού Αγρινίου εις ο υπάγεται η επαρχία Τριχωνίδος και ελαχιστότατον τμήμα της επαρχίας Βάλτου δραχμάς 9.886.626 και παρ’ εκτός ποσού δραχμών 2.472.182 όπερ εβεβαιώθη υπέρ των δήμων και κοινοτήτων. Και είναι το έτος 1933 εκ των χειροτέρων καπνικών ετών δεδομένου ότι κατ’ αυτό και χαλαρά υπήρξεν η αγοραστική κίνησις και αι πραγματοποιηθείσαι τιμαί πωλήσεως των καπνών χαμηλαί, πράγμα
το οποίον επιδρά επί του ποσού του φόρου όστις αποτελεί ποσοστόν 19-20% της τιμής πωλήσεως του καπνού. Ότι δε εις το ανωτέρω ποσόν την μερίδα του λέοντος έχει η πόλις του Αγρινίου, λόγω των μεγάλων, εκλεκτής ποιότητος ποσοτήτων τας οποίας παράγει η πεδιάς, είναι εκτός αμφισβητήσεως. Και δεν αποτελεί ποσώς υπερβολήν αν λεχθή ότι εκ του πραγματοποιηθέντος φόρου καπνού το ήμισυ, τουτέστι 5.000.000 δραχμάς, εισέφερεν η πόλις του Αγρινίου.
»Σημαντικόν επίσης ποσόν προσφέρει η πόλις εκ φόρου ελαίου και ελαιών, αν ληφθή υπ’ όψιν ότι ο ελαιών της πεδιάδος της ανέρχεται εις στρέμματα 5.700 και η ετησία παραγωγή εις οκάδας. Περίπου 1.500.000 βρωσίμων ελαιών και 2.000.000 οκάδων εκθλιβομένων.
»Δικαστηριακή κίνησις: Εν Αγρινίω εδρεύουσι εξ (6) Συμβολαιογράφοι, Μεσολογγίω 2 μόνον (π.δ. 9/9/31 Κώδ. Θέμιδος 1931 σελ. 919). Το Ειρηνοδικείον Αγρινίου έχον κίνησιν απείρως μεγαλυτέραν του Ειρηνοδικείου Μεσολογγίου, εξέδωκεν (όρα Στατιστικήν 1929 Πολ. Δικαιοσύνης) το 1930 αποφάσεις 1186, το του Μεσολογγίου 862, το 1931 Αγρινίου 1972, Μεσολογγίου 629, το 1932 Αγρινίου 1558, Μεσολογγίου 635. Εν Αγρινίω υφίσταται και ειδικόν Πταισματοδικείον. Τοιούτον δεν υφίσταται εν Μεσολογγίω. [ … ]
»Εδώσαμεν ανωτέρω εις αδράς γραμμάς τα στοιχεία εκείνα τα οποία θα χρησιμεύσωσι δια την μελέτην του ζητήματος.
»Εάν αγόμεθα εις την ανάγκην όπως διατυπώσωμεν την αξίωσιν περί συστάσεως Πρωτοδικείου και εν Αγρινίω δεν πράττομεν τούτο εκ λόγων αισθηματικών και ρωμαντισμού, όπως δηλαδή η πόλις μας απλώς πλουτισθή δι’ ενός Πρωτοδικείου, αλλά ωθούμεθα υπό της αδηρίτου ανάγκης των πραγμάτων, αντικειμενικώς εξεταζομένων, τα οποία παρουσιάζουν κραυγάζον το δίκαιον της πόλεως. Δεν έχομεν επί πλέον την αφέλειαν να πιστεύωμεν ότι και οι ιστορικοί λόγοι δεν συνηγορούσιν εις συμπάθειαν υπέρ μιας πόλεως και εις εξαιρετικήν υπέρ αυτής μέριμναν ουδέ παραβλέπομεν τα δικαιώματα τα οποία προς τούτο έχει η γειτονική μας πόλις του Μεσολογγίου, η, εν τη οποία, διατήρησις Πρωτοδικείου, επιβάλλεται και λόγω της ιδιότητος αυτής ως πρωτευούσης, και λόγω της φωτεινής σελίδος, την οποίαν ο ελληνικός ηρωισμός ανέγραψε μαχόμενος εν τω εδάφει της κατά τον αγώνα της ανεξαρτησίας. Αλλ’ ενώ τούτο είναι αληθές, αφ’ ετέρου δεν δύναται να παρέχη τα δικαιώματα άλλων πόλεων, τα οποία παρέχη εις αυτάς η ζωή. Εάν το Μεσολόγγιον παραμένη ιστορική πόλις του παρελθόντος εις την οποίαν πρέπει πάντες να απονέμωμεν τον προσήκοντα σεβασμόν αφ’ ετέρου η δυναμικότης της πόλεως Αγρινίου, η εις διαρκή εξέλιξιν αναπτυσσόμενη ζωή αυτής, αι πολυπληθείς ανάγκαι της κοινωνίας αι χρήζουσαι θεραπείας δια της λειτουργίας Πρωτοδικείου είναι νομίζομεν επαρκής δικαιολογία στηρίζουσα απολύτως τας αξιώσεις ημών. Εάν σκοπός της πολιτείας δεν είναι μόνον η συμπάθεια και εύνοια προς τας ιστορικάς πόλεις αλλά και η θεραπεία των αναγκών της κοινωνίας τας οποίας δημιουργεί η ζωή, έχομεν πεποίθησιν ότι η σήμερον Κυβέρνησις θα εκτιμήση δεόντως τους λόγους τούτους και θ’ αναγνωρίση το δίκαιον της πόλεώς μας, σπεύδουσα εις ικανοποίησιν αυτής.
»Εν Αγρινίω τη 20-4-1934
Μετά σεβασμού
Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ»
Το υπόμνημα αυτό δεν αποτελεί μόνο μια διεκδίκηση της εποχής εκείνης, αλλά και μια μαρτυρία της μετάβασης του Αγρινίου από μια επαρχιακή πόλη σε ισχυρό περιφερειακό κέντρο. Η επιχειρηματολογία του, βασισμένη σε πραγματικά δεδομένα και όχι σε συναισθηματικές αναφορές, αναδεικνύει μια κοινωνία που αντιλαμβάνεται τη θέση της και απαιτεί τον αντίστοιχο θεσμικό ρόλο. Το κείμενο καταγράφει με καθαρότητα τη δυναμική μιας εποχής και τη βούληση μιας πόλης να καθορίσει το μέλλον της με όρους ανάπτυξης, δικαιοσύνης και ισόρροπης διοικητικής οργάνωσης.
——————————————————————————————————————————————————————–
Υποσημείωση: Οι χρονολογίες που καταγράφονται πριν την 16η Φεβρουαρίου 1923 είναι σύμφωνες με την χρονολόγηση των πηγών. Για την αντιστοίχιση με τη σημερινή χρονολόγηση πρέπει στην αντίστοιχη χρονολογία να προστεθούν 13 μέρες.
Φωτογραφία: Αεροφωτογραφία του βόρειου τμήματος του Αγρινίου λίγο μετά το 1932
(Φωτογραφικό αρχείο Κώστα Πατρώνη – Πρώτη δημοσίευση ΡΙΖΑ ΑΓΡΙΝΙΩΤΩΝ τεύχος 52, 2004).
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
