Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών
Εκδόσεις Ινφογνώμων
Στα Ιωάννινα οι συναγωγές της Ελλάδας
ζωντανεύουν μέσα από αρχεία,
σχέδια, φωτογραφίες και μνήμες ανθρώπων
Ένα σημαντικό κεφάλαιο της ελληνικής ιστορίας, που συνδέεται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων, την αρχιτεκτονική τους κληρονομιά και τη μνήμη των ανθρώπων που έζησαν και δημιούργησαν στον ελλαδικό χώρο, ανοίγει τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου 2026 στα Ιωάννινα, με την παρουσίαση του βιβλίου «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Ηλία Β. Μεσσίνα. Η εκδήλωση πραγματοποιείται στις 7:30 το απόγευμα, στην αίθουσα «Κ. Κατσάρη» του Μεγάρου της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, στην οδό Παρασκευοπούλου 4, με πρωτοβουλία της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών και των εκδόσεων Ινφογνώμων.
Πρόκειται για την παρουσίαση μιας εκτεταμένης ερευνητικής εργασίας, η οποία καταγράφει περισσότερες από εκατό συναγωγές σε ολόκληρη την Ελλάδα, συγκεντρώνοντας ιστορικά στοιχεία, αρχιτεκτονικά σχέδια, φωτογραφίες και πολύτιμα αρχειακά τεκμήρια. Το βιβλίο δεν περιορίζεται στην περιγραφή θρησκευτικών κτιρίων, αλλά αναδεικνύει την ιστορική παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στις ελληνικές πόλεις και τη θέση που κατείχαν οι συναγωγές στην κοινωνική, πολιτιστική και πολεοδομική τους ζωή. Παράλληλα, φέρνει στο προσκήνιο μνημεία που έχουν χαθεί, είτε εξαιτίας των ιστορικών καταστροφών είτε μέσα από τις μεταπολεμικές αλλαγές και τις διαδικασίες ανοικοδόμησης των πόλεων.
Το έργο του Ηλία Μεσσίνα αποτελεί το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης ερευνητικής προσπάθειας, που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και εμπλουτίστηκε από ένα εξαιρετικά σημαντικό αρχείο του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ, ο οποίος είχε πραγματοποιήσει συστηματικές αποτυπώσεις ελληνικών συναγωγών ήδη από το 1960 και το 1961. Ο Σαμουήλ, τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, επισκέφθηκε συναγωγές σε διάφορες περιοχές της χώρας, φωτογράφισε τα κτίρια και κατέγραψε με αρχιτεκτονική ακρίβεια τη μορφή και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Αρκετές από αυτές τις συναγωγές κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, με αποτέλεσμα οι καταγραφές του να αποτελούν σήμερα μοναδικά ιστορικά τεκμήρια.
Το βιβλίο, που αριθμεί 444 σελίδες, συγκεντρώνει 262 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα αυτής της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών, καθώς μέρος του αρχειακού υλικού μετατρέπεται σταδιακά σε τρισδιάστατες αναπαραστάσεις, δίνοντας τη δυνατότητα να γνωρίσουμε κτίρια που έχουν εξαφανιστεί από τον σημερινό αστικό χώρο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η αρχιτεκτονική έρευνα αποκτά και έναν βαθύτερο κοινωνικό χαρακτήρα, αφού αποκαθιστά τη γνώση για μια ιστορική παρουσία που σε πολλές περιπτώσεις έχει σχεδόν σβηστεί από τη δημόσια εικόνα των ελληνικών πόλεων.
Η παρουσίαση στα Ιωάννινα αποκτά ξεχωριστή σημασία λόγω της μακραίωνης ιστορίας της εβραϊκής κοινότητας της πόλης και της ιδιαίτερης ρωμανιώτικης παράδοσής της. Ο Ηλίας Μεσσίνας θα αναφερθεί ειδικά στις δύο ιστορικές συναγωγές των Ιωαννίνων, την Παλιά, γνωστή ως Γιασάν, και τη Νέα, γνωστή ως Χαντάς, παρουσιάζοντας μέσα από διαφάνειες τα αποτελέσματα της έρευνάς του. Η ιστορία αυτών των χώρων συνδέεται άμεσα με την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή των Ιωαννίνων, αλλά και με τη μεγάλη καταστροφή που υπέστη η εβραϊκή κοινότητα κατά τη διάρκεια της ναζιστικής Κατοχής.
Η συζήτηση γύρω από τη διατήρηση της μνήμης δεν αφορά επομένως αποκλειστικά την ιστορία της αρχιτεκτονικής ή μιας συγκεκριμένης θρησκευτικής κοινότητας. Αφορά τη συλλογική ιστορία της ίδιας της πόλης και την ανάγκη να αναγνωρίζονται όλες οι κοινωνικές και πολιτιστικές παραδόσεις που συμμετείχαν στη διαμόρφωσή της. Η εξαφάνιση ενός ιστορικού κτιρίου δεν σημαίνει μόνο την απώλεια ενός αρχιτεκτονικού μνημείου, αλλά και τον περιορισμό των υλικών τεκμηρίων μέσα από τα οποία μια κοινωνία μπορεί να γνωρίσει το παρελθόν της. Γι’ αυτό και η καταγραφή, η προστασία και η δημόσια ανάδειξη της εβραϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς συνδέονται ουσιαστικά με το δικαίωμα των πολιτών στην ιστορική γνώση και με την ανάγκη να αντιμετωπίζονται η λήθη, οι προκαταλήψεις και ο αντισημιτισμός.
Στην παρουσίαση του βιβλίου θα συμμετάσχουν τρεις ομιλητές, προσεγγίζοντας την έκδοση από διαφορετικές επιστημονικές και ερευνητικές πλευρές. Ο δικηγόρος Θρασύβουλος Μορντεχάι Παπαστρατής, με μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημόσια Ιστορία και στη Θεολογία, θα μιλήσει με θέμα «Σπονδή στην Ελληνοεβραϊκή Αρχιτεκτονική Κληρονομιά». Η Ράνια Σταθοπούλου, επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, θα παρουσιάσει εισήγηση με τίτλο «Εν αυλαίς Οίκου Κυρίου», ενώ ο οικονομολόγος και πρόεδρος του Ιδρύματος «Ακτία Νικόπολις» Νίκος Καράμπελας θα αναφερθεί στην αναζήτηση ιστορικών στοιχείων για συναγωγές που δεν υπάρχουν πλέον, παρουσιάζοντας προσωπικές εμπειρίες από την ερευνητική διαδικασία. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό της εκδήλωσης έχει αναλάβει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη. Ο συγγραφέας θα παρουσιάσει φωτογραφικό και αρχιτεκτονικό υλικό από την έρευνά του και μετά την ολοκλήρωση της βιβλιοπαρουσίασης θα υπογράψει αντίτυπα του βιβλίου.
Πριν από την κεντρική εκδήλωση έχει προγραμματιστεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πολιτιστική δράση. Από τις 5:30 έως τις 6:30 το απόγευμα θα πραγματοποιηθεί επίσκεψη και ξενάγηση στη συναγωγή Γιασάν, μέσα στο Κάστρο των Ιωαννίνων, με ελεύθερη προσέλευση. Η επίσκεψη δίνει τη δυνατότητα στους συμμετέχοντες να γνωρίσουν από κοντά έναν ιστορικό χώρο της πόλης και να συνδέσουν όσα θα παρουσιαστούν στη συνέχεια με την πραγματική αρχιτεκτονική και πολιτιστική κληρονομιά της εβραϊκής κοινότητας.
Η ξενάγηση και η βιβλιοπαρουσίαση συνθέτουν έτσι μια ενιαία πολιτιστική δραστηριότητα που συνδυάζει την επιστημονική τεκμηρίωση με την άμεση επαφή με την τοπική ιστορία. Σε μια εποχή όπου μεγάλα τμήματα του ιστορικού παρελθόντος παραμένουν άγνωστα ή υποβαθμίζονται στον δημόσιο διάλογο, τέτοιες πρωτοβουλίες υπενθυμίζουν ότι η ιστορική μνήμη χρειάζεται διαρκή έρευνα, ανοιχτή πρόσβαση στη γνώση και ουσιαστική προστασία των μνημείων. Η εκδήλωση της Δευτέρας στα Ιωάννινα προσφέρει ακριβώς αυτή τη δυνατότητα, φέρνοντας το κοινό σε επαφή με ένα σημαντικό ερευνητικό έργο και με μια πλευρά της ελληνικής ιστορίας που αξίζει να παραμένει ορατή και ζωντανή.
Ταυτότητα βιβλιοπαρουσίασης
Διοργάνωση: Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών
και Εκδόσεις Ινφογνώμων
Τίτλος: «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής»
Χαρακτήρας: Παρουσίαση ιστορικής και αρχιτεκτονικής έκδοσης
με παράλληλη ξενάγηση σε ιστορική συναγωγή
Συγγραφέας: Ηλίας Β. Μεσσίνας, αρχιτέκτονας και πολεοδόμος
Ομιλητές: Θρασύβουλος Μορντεχάι Παπαστρατής, Ράνια Σταθοπούλου
και Νίκος Καράμπελας
Χαιρετισμοί: Μάρκος Μπατίνος και Κατερίνη Λιάμπη
Συντονισμός: Ανδρονίκη Ζούκη
Ημερομηνία: Δευτέρα 19 Οκτωβρίου 2026
Χώρος: Αίθουσα «Κ. Κατσάρη» του Μεγάρου της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών
Διεύθυνση: Παρασκευοπούλου 4, Ιωάννινα
Ώρα έναρξης: 7:30 το απόγευμα
Παράλληλη δράση: Ξενάγηση στη συναγωγή Γιασάν
στο Κάστρο Ιωαννίνων, από τις 17:30 έως τις 18:30
Είσοδος: Ελεύθερη
Επικοινωνία: Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετώ
και Εκδόσεις Ινφογνώμων.
