...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
«Η έκθεσις του Αγρινίου»
Εντυπώσεις μιας επισκέψεως
| Η μεγάλη έκθεση του 1898, η παρουσία του βασιλικού ζεύγους
και η δημόσια αναγνώριση της εργασίας των γυναικών της ελληνικής επαρχίας |
Τον Μάιο του 1898, όπως αναφέραμε και σε προηγούμενες αναρτήσεις, το Αγρίνιο βρέθηκε στο κέντρο της δημόσιας ζωής της χώρας, εξαιτίας μιας έκθεσης που ξεπερνούσε τα στενά όρια μιας τοπικής διοργάνωσης. Η «Έκθεσις Αγρινίου», όπως καταγραφόταν στις εφημερίδες της εποχής, εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο πολυσυζητημένα γεγονότα των ημερών, όχι μόνο για τα εκθέματα που παρουσιάστηκαν αλλά κυρίως για το κοινωνικό μήνυμα που εξέπεμπε. Ήταν η πρώτη φορά στη χώρα που μια διοργάνωση πανελλήνιας εμβέλειας και αντιπροσώπευσης είχε οργανωμένα στον πυρήνα της τη γυναικεία εργασία, τη χειροτεχνία, η υφαντουργία, τη ζωγραφική και συνολικά τη δημιουργική παρουσία των γυναικών της ελληνικής περιφέρειας.
Οι ανταποκρίσεις των αθηναϊκών εφημερίδων, και ιδιαίτερα αυτή του ΣΚΡΠ της 24.5.1898, περιγράφουν μια πόλη που για μερικές ημέρες μετατράπηκε σε χώρο συνάντησης συλλόγων κυριών από διάφορες περιοχές της χώρας. Μετά την άφιξη του βασιλιά και της βασίλισσας συγκεντρώθηκαν στο Αγρίνιο αντιπρόσωποι συλλόγων και επιτροπών από την Αθήνα, το Μεσολόγγι και άλλες πόλεις και άνοιξαν τη συζήτηση για τη θέση της γυναίκας στην παραγωγή, την εκπαίδευση και την οικονομική ζωή.
Στις ομιλίες που πραγματοποιήθηκαν εκείνες τις ημέρες τέθηκαν ζητήματα που σήμερα μοιάζουν αυτονόητα, αλλά τότε βρίσκονταν ακόμη στο περιθώριο της δημόσιας συζήτησης. Οι εκπρόσωποι των γυναικείων συλλόγων μιλούσαν για την ανάγκη ανάπτυξης της γυναικείας βιοτεχνίας στην Ελλάδα, για τη στήριξη της εγχώριας παραγωγής και για τη διάσωση παραδοσιακών τεχνικών που κινδύνευαν να εξαφανιστούν. Παράλληλα, έγινε πρόταση να διοργανωθεί και δεύτερη έκθεση στο Αίγιο, γεγονός που δείχνει ότι η επιτυχία του Αγρινίου θεωρήθηκε πρότυπο για ανάλογες πρωτοβουλίες σε ολόκληρη τη χώρα.
Οι δημοσιογράφοι της εποχής εντυπωσιάστηκαν ιδιαίτερα από την εικόνα του εκθεσιακού χώρου. Περιγράφουν μια μεγάλη περίφρακτη πλατεία γεμάτη περίπτερα, υφαντά, εργόχειρα, πίνακες και αντικείμενα λαϊκής τέχνης. Εκείνο όμως που φαίνεται πως προκάλεσε τη μεγαλύτερη αίσθηση ήταν η συμμετοχή γυναικών από την επαρχία, οι οποίες παρουσίαζαν έργα υψηλής ποιότητας χωρίς να προέρχονται από εύπορα ή αριστοκρατικά περιβάλλοντα.
Το Αγρίνιο εκείνης της περιόδου ήταν μια πόλη που μεγάλωνε οικονομικά χάρη κυρίως στον καπνό, όμως παρέμενε βαθιά επαρχιακή ως προς τις κοινωνικές δομές. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η διοργάνωση μιας έκθεσης αφιερωμένης στη γυναικεία δημιουργία αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία. Οι γυναίκες εμφανίζονταν δημόσια ως παραγωγικές μονάδες και ως δημιουργοί έργων με καλλιτεχνική και οικονομική αξία.
Ξεχωριστή εντύπωση προκάλεσαν τα υφαντά και τα εργόχειρα από το Μεσολόγγι, τη Λευκάδα και άλλες περιοχές της Δυτικής Ελλάδας, αναφέρει το ΣΚΡΙΠ. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, η βασίλισσα περιηγήθηκε στα περίπτερα και ενδιαφέρθηκε να αγοράσει ορισμένα εκθέματα. Η απάντηση που έλαβε ήταν αποκαλυπτική για την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Οι γυναίκες που είχαν κατασκευάσει τα έργα δεν επιθυμούσαν να πουληθούν, επειδή τα θεωρούσαν πολύτιμα οικογενειακά αντικείμενα που προορίζονταν να στολίσουν τα σπίτια τους. Η ανταλλαγή αυτή καταγράφηκε με ιδιαίτερη έμφαση από τον Τύπο, καθώς ανέδειξε τη σύγκρουση ανάμεσα στην εμπορευματοποίηση και στην προσωπική αξία της λαϊκής τέχνης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι αναφορές στη ζωγραφική έκθεση που λειτουργούσε παράλληλα. Οι εφημερίδες μιλούν με θαυμασμό για έργα της δεσποινίδος Φωτίκας Καρύδη, η οποία παρουσίασε ελαιογραφίες, υδατογραφίες και κεντήματα που θεωρήθηκαν από τα καλύτερα της διοργάνωσης. Ο Γεώργιος και η Όλγα στάθηκαν για αρκετή ώρα μπροστά στα έργα της, ενώ ο διάδοχος Νικόλαος φέρεται να σχολίασε με ενθουσιασμό το καλλιτεχνικό τους επίπεδο. Για την εφημερίδα, αυτή η αναγνώριση από τη βασιλική οικογένεια λειτουργούσε ως επιβεβαίωση ότι η ελληνική επαρχία μπορούσε να παράγει πολιτισμό υψηλού επιπέδου.
Η έκθεση δεν περιοριζόταν στην αισθητική παρουσίαση αντικειμένων. Είχε σαφή ιδεολογική διάσταση. Οι ανταποκρίσεις τονίζουν επανειλημμένα ότι οι γυναίκες εργάζονταν, δημιουργούσαν και παρήγαν χωρίς να χρειάζονται «χειραφέτηση» με τον δυτικό τρόπο που συζητιόταν τότε στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Πρόκειται για μια χαρακτηριστική αντίληψη της εποχής, που αναγνώριζε τη γυναικεία εργασία αλλά επιχειρούσε ταυτόχρονα να την κρατήσει εντός των παραδοσιακών κοινωνικών ορίων. Παρ’ όλα αυτά, πίσω από τη συντηρητική γλώσσα των δημοσιευμάτων διακρίνεται μια πραγματική κοινωνική μετατόπιση.
Η «Έκθεσις του Αγρινίου» έμεινε τελικά στην ιστορία ως ένα από τα πρώτα μεγάλα γεγονότα όπου η γυναικεία εργασία παρουσιάστηκε ως στοιχείο οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης. Σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε ακόμη να οργανωθεί ως σύγχρονο κράτος, η διοργάνωση εκείνη έδειξε ότι η επαρχία δεν ήταν μόνο χώρος φτώχειας και καθυστέρησης, αλλά και πεδίο δημιουργίας, τεχνικής γνώσης και κοινωνικής κινητικότητας.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, οι περιγραφές εκείνων των ημερών στο Αγρίνιο διατηρούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Όχι μόνο ως ιστορική καταγραφή μιας επιτυχημένης έκθεσης, αλλά ως μαρτυρία μιας περιόδου όπου οι γυναίκες άρχισαν να διεκδικούν δημόσιο ρόλο μέσα από την ίδια την εργασία τους, πολύ πριν το ελληνικό κράτος αναγνωρίσει θεσμικά τα δικαιώματά τους.
