...
| Αντόνιο Γκράμσι |
Ενάντια στην αδιαφορία
| Η αδιαφορία δεν είναι ουδέτερη στάση, αλλά επιλογή
που διαμορφώνει την έκβαση των πραγμάτων.
Σε περιόδους κρίσης, όπου το παλιό αποσυντίθεται χωρίς να αντικαθίσταται,
αυτή η επιλογή γίνεται καθοριστική. |
Στις 27 Απριλίου 1937 πεθαίνει στη Ρώμη ο Αντόνιο Γκράμσι, σε ηλικία μόλις 46 ετών, ύστερα από μια δεκαετία εξόντωσης στις φυλακές του φασιστικού καθεστώτος. Η πορεία του συμπυκνώνει μια από τις πιο αιχμηρές πολιτικές και θεωρητικές διαδρομές του 20ού αιώνα, με τη σκέψη του να μην περιορίζεται στην ερμηνεία του κόσμου αλλά να επιχειρεί να τον ανασχηματίσει μέσα από τη σύγκρουση.
Γεννημένος στις 22 Ιανουαρίου 1891 στο Άλες της Σαρδηνίας, γιος ενός χαμηλόβαθμου δημοσίου υπαλλήλου, ο Γκράμσι ανήκει κοινωνικά σε εκείνα τα στρώματα που δεν είχαν πρόσβαση στην εξουσία αλλά διεκδικούσαν τη φωνή τους. Η μετέπειτα διανοητική του συγκρότηση στο Πανεπιστήμιο του Τορίνο τον φέρνει σε άμεση επαφή με το εργατικό κίνημα και τις σοσιαλιστικές ιδέες, σε μια περίοδο όπου η Ιταλία μετασχηματίζεται βίαια από αγροτική σε βιομηχανική κοινωνία.
Μέσα από τη δημοσιογραφική του δραστηριότητα στις εφημερίδες Il grido del popolo και Avanti, ο Γκράμσι επιχειρεί να συγκροτήσει έναν νέο τύπο διανοουμένου, οργανικά συνδεδεμένου με την κοινωνική βάση. Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι την ίδια εφημερίδα είχε διευθύνει λίγα χρόνια πριν ο Μπενίτο Μουσολίνι, ο οποίος θα εξελιχθεί στον βασικό του διώκτη. Η πολιτική του ωρίμανση κορυφώνεται το 1920, όταν πρωτοστατεί στις εργατικές κινητοποιήσεις στο Τορίνο και επιχειρεί να δώσει θεωρητική μορφή στην εμπειρία των εργοστασιακών συμβουλίων. Ένα χρόνο αργότερα, συνιδρύει με τον Αμεντέο Μποντρίγκα το Κομμουνιστικό Κόμμα Ιταλίας, σηματοδοτώντας τη ρήξη με τον σοσιαλιστικό χώρο και την αναζήτηση μιας πιο συγκροτημένης επαναστατικής στρατηγικής.
Πλατεία Αντόνιο Γκράμσι. Βρίσκεται στην είσοδο της πόλης Villasimius της Σαρδηνίας
Η άνοδος του φασισμού δεν αφήνει περιθώρια ουδετερότητας. Με την εγκαθίδρυση του καθεστώτος, το κόμμα τίθεται εκτός νόμου και ο Γκράμσι συλλαμβάνεται το 1926. Η φράση του εισαγγελέα, «πρέπει να κάνουμε αυτό το μυαλό να πάψει να δουλεύει», αποτυπώνει την ουσία της καταστολής. Ο στόχος δεν είναι απλώς το σώμα, αλλά η ίδια η παραγωγή σκέψης. Στη φυλακή, ωστόσο, ο Γκράμσι θα γράψει τα περίφημα Τετράδια της Φυλακής, μετατρέποντας την καταστολή σε πεδίο θεωρητικής αντεπίθεσης. Στον πυρήνα της σκέψης του βρίσκεται η έννοια της κρίσης ως μεταβατικής κατάστασης όπου «το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί». Σε αυτό το ενδιάμεσο, υποστηρίζει, αναδύονται «νοσηρά συμπτώματα». Η διατύπωση αυτή αποτελεί ίσως την πιο ουσιαστική διάγνωση μιας ιστορικής συνθήκης, όπου η αδυναμία συγκρότησης νέων κοινωνικών μορφών γεννά αυταρχισμό, σύγχυση και πολιτική παράλυση.
Τετράδια της Φυλακής | Το σπίτι του Γκράμσι
Η πιο αιχμηρή του παρέμβαση αφορά την αδιαφορία. Στο κείμενό του «Μισώ τους αδιάφορους», η αδιαφορία δεν παρουσιάζεται ως ουδέτερη στάση αλλά ως ενεργός παράγοντας ιστορικής οπισθοδρόμησης. Η απουσία συμμετοχής επιτρέπει σε «λίγα χέρια» να διαμορφώνουν τη συλλογική ζωή χωρίς έλεγχο. Η ιστορία, έτσι, δεν εμφανίζεται ως αποτέλεσμα αναγκαιότητας αλλά ως προϊόν εγκατάλειψης της ευθύνης από τη μεγάλη πλειοψηφία. Η θέση του αυτή έρχεται να ανατρέψει μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη περί μοίρας. Για τον Γκράμσι, τίποτα δεν είναι αναπόφευκτο με την έννοια της φυσικής καταστροφής. Ό,τι παρουσιάζεται ως «μοίρα» είναι συχνά αποτέλεσμα πολιτικής αδράνειας. Η ευθύνη μεταφέρεται από τις απρόσωπες δυνάμεις στους ίδιους τους ανθρώπους, οι οποίοι καλούνται να λογοδοτήσουν όχι μόνο για όσα έκαναν αλλά κυρίως για όσα δεν έκαναν.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ανάλυσή του για την ανησυχία. Η ανησυχία δεν είναι απλώς ψυχολογική κατάσταση αλλά σύμπτωμα ρήξης ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη. Όταν οι άνθρωποι δρουν χωρίς συνείδηση των κινήτρων τους ή επικαλούνται θεωρίες που δεν αντιστοιχούν στις πράξεις τους, παράγεται μια μόνιμη δυσαρέσκεια. Με αυτόν τον τρόπο η κρίση παύει να είναι μόνο κοινωνική αλλά γίνεται και ηθική. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει στον ρόλο των διανοουμένων και στη σχέση των γενεών. Οι παλαιότεροι, υποστηρίζει, διατηρούν την πραγματική εξουσία ενώ προσποιούνται ότι την παραχωρούν στους νέους. Αυτή η διπλή στάση παράγει σύγχυση και εντείνει την αδυναμία υπέρβασης της κρίσης. Η εξουσία δεν λύνει την κρίση, απλώς την παρατείνει, εμποδίζοντας τη διαμόρφωση των όρων που θα επέτρεπαν την υπέρβασή της.
Το έργο του Γκράμσι δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Η βασικότερη ίσως αφετηρία του είναι ότι η ιστορία δεν κινείται χωρίς τη συνειδητή συμμετοχή των ανθρώπων. Η πολιτική δεν είναι υπόθεση ειδικών αλλά πεδίο ευθύνης όλων. Σε αυτή τη θέση, η άρνηση της αδιαφορίας μετατρέπεται σε θεμελιώδη πράξη αντίστασης.
Ο θάνατός του το 1937 δεν σήμανε το τέλος της επιρροής του. Αντίθετα, η σκέψη του συνεχίζει να λειτουργεί ως εργαλείο κατανόησης περιόδων κρίσης, εκεί όπου η αβεβαιότητα και η παράλυση απειλούν να παγιωθούν ως κανονικότητα. Σε αυτές τις στιγμές, η παρέμβασή του παραμένει επίκαιρη, ως πρόκληση να μην παραμείνει κανείς θεατής.
————————————————————————————————————————-
Πηγές φωτογραφιών: Πλατεία Αντόνιο Γκράμσι. Βρίσκεται στην είσοδο της πόλης Villasimius της Σαρδηνίας. Η πλακόστρωση είναι κατασκευασμένη από ασβεστόλιθο και βασάλτη, πέτρες σμιλεμένες για φυσική εμφάνιση και προερχόμενες από τοπικά λατομεία. Το σύνολο το γλυπτών φέρει το όνομα «Σχέδιο Συλλογικής Χρήσης για τον Αντόνιο Γκράμσι» και φιλοτεχνήθηκε το 1977. (Πηγή: https://censimentoarchitetturecontemporanee.cultura.gov.it/scheda-opera?id=2171&utm_source=chatgpt.com) | Σελίδα από τα Τετράδια της Φυλακής (Πηγή: https://www.biagiocarrubba.com/pagine-scelte-dai-quaderni-del-carcere-antonio-gramsci-6/?utm_source=chatgpt.com) | Το σπίτι του Γκράμσι (Πηγή: https://www.sardegnaturismo.it/fr/explorer/maison-gramsci?utm_source=chatgpt.com)
——–————————————————
Επιμέλεια: Lef.T
