«Σκιαδικά» | Τα καπέλα της κοινωνικής αντίστασης

...

Είναι μια ιστορία |

«Σκιαδικά»: Τα ψάθινα καπέλα
της κοινωνικής αντίστασης |

Μια αυθόρμητη μαθητική διαμαρτυρία ενάντια στην εισαγόμενη πολυτέλεια
εξελίχθηκε σε σύγκρουση με την εξουσία, αγγίζοντας τον πυρήνα
της κοινωνικής ανισότητας στην Οθωνική Ελλάδα |

Τον Μάιο του 1859 η Αθήνα έζησε ένα από εκείνα τα επεισόδια που, αν και μοιάζουν σχεδόν ασήμαντα, στην πραγματικότητα συμπυκνώνουν ολόκληρες κοινωνικές συγκρούσεις. Τα «Σκιαδικά», όπως έμειναν γνωστά, δεν ήταν απλώς μια διαμάχη για ψάθινα καπέλα. Ήταν μια πρώιμη εξέγερση της νεολαίας απέναντι σε ένα κράτος αυταρχικό, εξαρτημένο οικονομικά από το ξένο κεφάλαιο και πολιτικά από ένα παλάτι που αδυνατούσε να κατανοήσει τι σήμαινε κοινωνική δυσαρέσκεια. Τρία μόλις χρόνια αργότερα, ο Όθωνας θα εκθρονιζόταν και πολλοί θα θυμούνταν ότι η αρχή της αποσύνθεσης είχε φανεί ήδη από εκείνες τις ημέρες του Μαΐου.

Η αφορμή βρέθηκε μέσα σε μια συζήτηση για την ελληνική παραγωγή. Ο τότε υπουργός Εξωτερικών, ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, υποστήριζε ότι οι εύπορες τάξεις όφειλαν να στηρίξουν τα εγχώρια προϊόντα αντί να καταναλώνουν εισαγόμενα είδη πολυτελείας. Για τον Ραγκαβή το ζήτημα δεν ήταν απλώς οικονομικό αλλά εθνικό. Σε μια χώρα που είχε βγει από την Επανάσταση εξαρτημένη από ξένες δυνάμεις, με ασθενή παραγωγική βάση και μια κρατική ελίτ που μιμούνταν ευρωπαϊκές συνήθειες, η στήριξη της ντόπιας βιοτεχνίας είχε χαρακτήρα πολιτικής πράξης.

Ο γιος του, ο Κλέων Ραγκαβής, μετέφερε αυτή την ιδέα στους μαθητές και τους φοιτητές της Αθήνας. Οι νέοι άρχισαν να φορούν τα ψάθινα καπέλα της Σίφνου, τα περίφημα σκιάδια, συχνά διακοσμημένα με γαλανόλευκες κορδέλες. Σύντομα τα σκιάδια έγιναν κάτι περισσότερο από μόδα. Έγιναν πολιτικό σύμβολο. Οι νεαροί που τα φορούσαν θεωρούνταν προοδευτικοί, επηρεασμένοι από τα δημοκρατικά και εθνικοαπελευθερωτικά ρεύματα της εποχής, και πολλοί αποκαλούνταν «Γαριβαλδινοί», σε αναφορά στον Τζουζέπε Γκαριμπάλντι και τα επαναστατικά κινήματα της Ιταλίας. Απέναντί τους βρίσκονταν οι λεγόμενοι «Αυστριακοί», οι φιλομοναρχικοί νεολαίοι με τα ψηλά ευρωπαϊκά καπέλα, σύμβολα μιας ξενόδουλης αστικής επιτήδευσης.

Το επεισόδιο ξέσπασε στις 10 Μαΐου 1859 στο Πεδίο του Άρεως. Οι εισαγωγείς ξένων καπέλων, βλέποντας ότι απειλείται η αγορά τους, έστειλαν υπαλλήλους φορώντας κουρελιασμένα και γελοιοποιημένα σκιάδια για να χλευάσουν τους μαθητές και τους φοιτητές. Η πρόκληση ήταν οργανωμένη και ταξικά φορτισμένη. Από τη μία πλευρά βρίσκονταν νέοι που, έστω με αφελή ίσως τρόπο, εξέφραζαν μια διάθεση εθνικής και κοινωνικής αυτονόμησης. Από την άλλη, ένα δίκτυο εμπόρων και κρατικών μηχανισμών που υπερασπιζόταν τα συμφέροντα των εισαγωγών και της εξάρτησης.

Η σύγκρουση δεν άργησε να ξεσπάσει. Η Χωροφυλακή επενέβη για να καταστείλει τους νέους με αποτέλεσμα αρκετοί μαθητές και φοιτητές να ξυλοκοπηθούν και τρεις από αυτούς να συληφθούν. Ήταν η γνώριμη λειτουργία του ελληνικού κράτους ήδη από τα πρώτα του βήματα: οι μηχανισμοί καταστολής στραμμένοι εναντίον της κοινωνίας και όχι εναντίον των προνομιούχων που προκαλούσαν.

Την επόμενη ημέρα η ένταση μετατράπηκε σε ανοιχτή πολιτική διαμαρτυρία. Φοιτητές, σπουδαστές και πλήθος κόσμου συγκεντρώθηκαν στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από εκεί ξεκίνησε πορεία προς το Υπουργείο Εσωτερικών, απαιτώντας την παύση του αστυνομικού διευθυντή Δημητριάδη και την απελευθέρωση των συλληφθέντων. Ο υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Προβελέγγιος επιχείρησε να καθησυχάσει το πλήθος με αόριστες υποσχέσεις ότι το θέμα θα εξεταστεί. Οι υποσχέσεις αυτές δεν ικανοποίησε κανέναν και οι διαδηλωτές ζήτησαν να δουν τον ίδιο τον Όθωνα.

Η άρνηση του βασιλιά να τους δεχθεί λειτούργησε σαν σπίθα πάνω σε ήδη αναμμένα κάρβουνα. Ο Όθωνας, αποκομμένος από την κοινωνία και εγκλωβισμένος στη λογική της μοναρχικής αυθεντίας, δεν μπορούσε να καταλάβει ότι απέναντί του δεν είχε απλώς μερικούς οργισμένους φοιτητές αλλά μια γενιά που ασφυκτιούσε μέσα σε ένα καθεστώς επιτήρησης, ξένης επιρροής και πολιτικής ακινησίας.

Όταν οι συγκεντρωμένοι επέστρεψαν στο Πανεπιστήμιο, η κατάσταση έγινε εκρηκτική. Ο φρούραρχος Αθηνών, Μιχαήλ Σούτσος, εισέβαλε με στρατιωτική δύναμη και διέλυσε βίαια τη συγκέντρωση. Η ενέργεια αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις ακόμη και μέσα στο πολιτικό σύστημα. Ο γερουσιαστής Δημήτριος Χρηστίδης μίλησε για παραβίαση του «ασύλου των επιστημών», διατυπώνοντας μία από τις πρώτες δημόσιες αναφορές στην ιδέα του πανεπιστημιακού ασύλου στην Ελλάδα. Η σύγκρουση πλέον είχε υπερβεί κατά πολύ το ζήτημα των καπέλων. Αφορούσε το δικαίωμα της νεολαίας να συγκροτεί πολιτικό λόγο και να αντιστέκεται χωρίς να αντιμετωπίζεται ως εσωτερικός εχθρός.

Το ίδιο βράδυ, υπό την πίεση των γεγονότων, η κυβέρνηση του Αθανασίου Μιαούλη αναγκάστηκε να αποπέμψει τον Δημητριάδη και να απελευθερώσει τους συλληφθέντες. Η εξουσία υποχώρησε, έστω προσωρινά. Όμως η ζημιά είχε γίνει. Τα «Σκιαδικά» αποκάλυψαν ότι το οθωνικό καθεστώς δεν μπορούσε πλέον να διαχειριστεί ούτε τις πιο περιορισμένες κοινωνικές εντάσεις χωρίς να καταφεύγει στη βία. Στην ουσία, εκείνες οι δύο ημέρες του Μαΐου ήταν μια μικρογραφία της ελληνικής πραγματικότητας που θα ακολουθούσε για δεκαετίες. Μια νεολαία που διεκδικεί χώρο και αξιοπρέπεια, ένα κράτος που λειτουργεί ως προστάτης οικονομικών συμφερόντων και όχι της κοινωνίας, μια άρχουσα τάξη που αντιμετωπίζει κάθε λαϊκή κινητοποίηση σαν απειλή για την τάξη και την κερδοφορία της και μια διαρκής σύγκρουση ανάμεσα στην εξάρτηση από τα ξένα κέντρα και την ανάγκη για κοινωνική και παραγωγική αυτονομία.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο λαός συνέδεσε αργότερα το Πανεπιστήμιο με την πτώση του Όθωνα. Το Πανεπιστήμιο, ως χώρος ιδεών, αμφισβήτησης και πολιτικής ζύμωσης, αναδείχθηκε ήδη από το 1859 σε πεδίο σύγκρουσης με την εξουσία. Και τα Σκιαδικά έδειξαν ότι ακόμη και ένα ψάθινο καπέλο μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό σύμβολο όταν μια κοινωνία βράζει κάτω από την επιφάνεια.