Ορεινή Ναυπακτία | Μικρά Παλούκοβα ή Λεύκα

Μικρή Παλούκοβα

O Μικρή Παλούκοβα (σημερινή Λέυκα) απέχει από το Αγρίνιο περίπου 176 χλμ.
Ο χρόνος που απαιτείται για τη διαδρομή με αυτοκίνητο
είναι 3 ώρες και 25 λεπτά, ανάλογα με τις κυκλοφοριακές συνθήκες
και την ακριβή διαδρομή που θα επιλέξετε.

| Με click στον χάρτη σε μεγέθυνση η διαδρομή|

Το χωριό που γεννήθηκε δύο φορές

Από τη Μικρή Παλούκοβα στις πλαγιές της Οξυάς,
μια ιστορία αντοχής, μετανάστευσης και αγώνων

Η Λεύκα βρίσκεται στα όρια με την Περιφερειακή Ενότητα Ευρυτανίας.
Είναι κτισμένη σε υψόμετρο 1.080 μέτρων στις νοτιοανατολικές πλαγιές του όρους Οξυά
και είναι ένα από τα ορεινότερα χωριά της Αιτωλοακαρνανίας[1].
Η παλαιά σλαβική ονομασία του χωριού μέχρι το 1927 ήταν Μικρά Παλούκοβα[2],
σε αντίθεση με τη Μεγάλη Παλούκοβα, όπως ονομαζόταν τότε η Μανδρινή Αιτωλοακαρνανίας.
Αποτελεί Κοινότητα του δημοτικής ενότητας Αποδοτίας, του δήμου Ναυπακτίας
και καταλαμβάνει έκταση 14.522 στρεμμάτων. Στην απογραφή πληθυσμού του 2001 είχαν καταγραφεί 95 άτομα.

Επιμέλεια: Λ. Τηλιγάδας

Το χωριό είναι χτισμένο σε υψόμετρο 1.000–1.100 μέτρων, στις μεσημβρινές πλαγιές του βουνού Οξυά, στο βορειότερο άκρο της επαρχίας Ναυπακτίας, του νομού Αιτωλοακαρνανίας, στα βόρεια σύνορα με την περιφέρεια της κοινότητας Στάγια, του νομού Φθιώτιδας. Από πάνω, δεξιά και αριστερά, η έκταση του χωριού είναι κατάφυτη από έλατα. Μπροστά του απλώνεται μια γυμνή, άδενδρη και άνυδρη, ελαφρώς κατηφορική έκταση -το Πρασούδι, όπως το αποκαλούν- που όσο πλησιάζει προς το ποτάμι γίνεται πιο απότομη.

Πάνω από το χωριό η περιοχή είναι σκεπασμένη από ψηλά έλατα και, εκεί όπου αυτά σταματούν, αρχίζει η «ομάλια». Η έκταση αυτή, σε υψόμετρο 1.700–2.000 μέτρων, αποτελείται από χωμάτινους λόφους, σκεπασμένους με ένα είδος χόρτου, του οποίου οι πυκνές ρίζες εισχωρούν βαθιά στο χώμα και το συγκρατούν, ώστε να μην παρασύρεται από τα νερά της βροχής. Χρησιμοποιείται το καλοκαίρι ως βοσκότοπος, ενώ τον χειμώνα καλύπτεται εξ ολοκλήρου από χιόνι.

Στην περιοχή λειτουργεί το Περιβαλλοντικό Κέντρο Ενημέρωσης και Τεκμηρίωσης Λεύκας, έργο του Δήμου, με στόχο την προστασία του οικοσυστήματος και την αξιοποίηση των πηγών του Εύηνου για μελλοντική υδροδότηση της Αθήνας —αν και σήμερα υπολειτουργεί.

Όρια

Η κοινοτική έκταση σχηματίζει τρίγωνο. Η κορυφή του βρίσκεται στη συμβολή του ποταμιού της Παλούκοβας με τον Φείδαρη. Η ανατολική πλευρά ακολουθεί τις όχθες του Φείδαρη, περνά από την περιφέρεια της Γραμμένης Οξυάς και της Λεύκας και φτάνει στα όρια του χωριού Στάγια. Η αριστερή πλευρά, βλέποντας προς τη Σαράντινα, φτάνει στη συμβολή των ποταμιών Μικρής και Μεγάλης Παλούκοβας, ακολουθεί την κορυφογραμμή ανάμεσά τους, περνά από το Μεσοβούνι, στρίβει αριστερά στις Κορομηλιές και φτάνει στα Κουμάσια. Από εκεί ξεκινά η βάση του τριγώνου, πίσω από ψηλή κορυφή της Οξυάς, που χωρίζει τις περιφέρειες Στάγιας και Παλούκοβας, και καταλήγει στα όρια της Γραμμένης Οξυάς.

Ιστορικά Στοιχεία

Η ακριβής χρονολογία ίδρυσης της Παλούκοβας είναι άγνωστη· η ιστορία της χάνεται στα βάθη των αιώνων. Σύμφωνα με την παράδοση, στη Μεγάλη Παλούκοβα, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Κωνσταντίνου, ζούσαν δύο αδέλφια τσοπάνηδες. Ο μεγαλύτερος έμεινε εκεί, ιδρύοντας τη Μεγάλη Παλούκοβα, ενώ ο μικρότερος εγκαταστάθηκε στη σημερινή θέση της Μικρής Παλούκοβας.

Στη βορινή πλευρά της Οξυάς βρίσκονται αρκετά απολιθώματα από όστρακα, κυρίως αχιβάδων. Αυτό δείχνει ότι το βουνό —συνέχεια της Πίνδου— κάποτε αναδύθηκε από τη θάλασσα. Η υψηλότερη και επιβλητικότερη κορυφή του είναι η Σαράντινα. Στην τοποθεσία «Παλιαχυρώνες», κοντά στον δρόμο προς τη Γραμμένη Οξυά και λίγο χαμηλότερα προς το ποτάμι, υπάρχουν υπολείμματα κεραμιδιών. Αντίστοιχες τοποθεσίες βρίσκονται και στη Γραμμένη Οξυά και στην Κυδωνιά, υποδηλώνοντας την ύπαρξη παλαιών οικισμών που καταστράφηκαν.

Γύρω στο 1850 η Μικρή Παλούκοβα υπέστη καθίζηση· το χωριό βούλιαξε λόγω των χειμερινών πλημμυρών. Σπίτια που δεν κατέρρευσαν ήταν εκείνα του Τσιριμωκοβαγγελάκη, του Μπαλαφούτη και ίσως δύο ή τριών ακόμη. Τότε μερικές οικογένειες εγκαταστάθηκαν στην τοποθεσία Σταυρός —όπου σήμερα βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Κωνσταντίνου— και αργότερα επέστρεψαν στη σημερινή θέση του χωριού.

Το 1927, η Μικρή Παλούκοβα, με απόφαση του Υπουργείου Εσωτερικών, μετονομάστηκε σε Λεύκα. Οι κάτοικοι είχαν δικαίωμα να προτείνουν τρία ονόματα και το κοινοτικό συμβούλιο, μεταξύ άλλων, πρότεινε το «Λεύκα», επειδή ένας μαχαλάς στη νοτιοανατολική άκρη του χωριού έφερε αυτό το όνομα. Εκεί υπήρχε μία βρύση, κοντά στην οποία δέσποζε μια ψηλή λεύκα.

Κοινωνικά στοιχεία

Μία από τις πρώτες οικογένειες ήταν η οικογένεια των Τσιριμώκων. Απόγονοί τους έφεραν τα ονόματα Τσιριμώκος, Χαλαζιάς και Τσόλος. Οι πρώτοι είχαν τα περισσότερα και καλύτερα χωράφια και κήπους. Ο Αποστολάκης —πρόγονος των Αποστολακοπουλαίων— κατείχε όλη την περιοχή «Λογγές».

Μάλλον λίγες οικογένειες έφυγαν από τη Μεγάλη για να εγκατασταθούν στη Μικρή Παλούκοβα, ώστε να εξυπηρετούν καλύτερα τα κοπάδια τους. Όταν αυξήθηκαν, χώρισαν την περιφέρεια στις δύο κοινότητες. Τα όρια ορίστηκαν με έγγραφο που εξέδωσε Τούρκος αγάς· το είχε στην κατοχή του ο Κωνσταντέλος Μπαλαφούτης. Συχνά υπήρχαν προστριβές για την οριοθέτηση βοσκοτόπων, κυρίως πάνω από την τοποθεσία Κουμάσια.

Άλλα επώνυμα: Μπαλαφούτης, Καρανίκας, Κούστας, Βλαχογιάννης, Μπουμπούλας, Ντρέλιας, Αποστολόπουλος, Παναγιώτου, Κατσιγιάννης, Λινάρδος, Γκόλιας. Ο Ράφτης ήρθε από την Κοζίτσα και ασκούσε το επάγγελμα του ράφτη, ενώ ο Σμάνης από την Αβόρανη. Κάποιοι άλλοι, όπως ο Κολοκύθας και ο Σαρής, έφυγαν ή δεν άφησαν απογόνους. Σοβαρά επεισόδια μεταξύ κατοίκων ήταν σπάνια.

Πρώτος δάσκαλος της κοινότητας ήταν ο Παπαηλίας, ιερέας του χωριού, που δίδασκε τα παιδιά χωρίς σχολικό κτίριο, ακόμη και δίπλα στη στρούγγα. Ακολούθησαν ο γραμματοδιδάσκαλος Μοσχανδρέου και ο Κώστας Κούστας. Πρώτος διορισμένος δάσκαλος από το Δημόσιο ήταν ο Δημήτριος Κασσανάς, μετά ο Γιώργος Χαλαζιάς και άλλοι. Σήμερα πολλά παιδιά έχουν αποφοιτήσει από ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα.

Σήμερα οι περισσότεροι κάτοικοι ζουν στον Έπαχτο και το Μεσολόγγι· οι περισσότεροι έχουν εγκατασταθεί μόνιμα στον Μεσόκαμπο Μεσολογγίου, όπου έχει μεταφερθεί και η έδρα της κοινότητας.

Εκκλησίες – γιορτές

Κεντρικός ναός είναι της Αγίας Παρασκευής, ενώ υπάρχουν τα ξωκλήσια Αγίου Γεωργίου, Αγίου Κωνσταντίνου, Αγίου Αθανασίου, Αγίου Δημητρίου και Προφήτη Ηλία (στην Ομάλια, όπου σώζονται ερείπια). Μέχρι το 1915, στον Προφήτη Ηλία γινόταν λειτουργία και πανηγύρι με φαγοπότι, τραγούδια και χορό. Η μεγαλύτερη γιορτή παραμένει το τριήμερο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής, στις 26 Ιουλίου.

Στην Παλούκοβα, το πρώτο Σάββατο του Αυγούστου, ο πολιτιστικός σύλλογος διοργανώνει τη γιορτή των “Παραδοσιακών Φαγητών”, είναι η γιορτή της γυναίκας, όπου οι γυναίκες του χωριού ετοιμάζουν παραδοσιακές πίτες, κρέατα, διακοσμημένες τυροκουλούρες, γλυκά κ.ά. Ακολουθούν θεατρικά δρώμενα που έχουν αναφορές στην κτηνοτροφική δραστηριότητα, τα έθιμα την παράδοση του χωριού και στη συνέχεια ακολουθεί παραδοσιακή μουσική και γλέντι με πολύ κρασί. Εκεί θα βρείτε παραδοσιακά προϊόντα του χωριού και αναμνηστικά από τα χέρια των γυναικών του συλλόγου.

Ασχολίες

Οι περισσότεροι κάτοικοι της Παλούκοβας ήταν κτηνοτρόφοι· το 1930 διατηρούσαν 6.000 γιδοπρόβατα. Τον χειμώνα τα κατέβαζαν στο Μεσολόγγι και τη Ναύπακτο, το καλοκαίρι τα ανέβαζαν στα βοσκοτόπια του χωριού. Παράλληλα καλλιεργούσαν λίγα αμπέλια, κήπους, τριφύλλι και δημητριακά (καλαμπόκι, σιτάρι, βρίζα, λίγα όσπρια), ακόμη και σε υψόμετρα άνω των 1.500 μ. Τα περισσότερα χωράφια ήταν ξερικά. Στο χωριό υπήρχαν τρεις βρύσες με λίγο αλλά κρυστάλλινο νερό.

Ο πρώτος νερόμυλος ανήκε στον Φώτη Μπουμπούλα, στη βορειοδυτική πλευρά του χωριού. Ένας δεύτερος, του Μητράκη Μπουμπούλα, βρισκόταν στη συμβολή των ποταμών Παλούκοβας και Φείδαρη και διέθετε νεροτριβές, μαντάμια και ντρεστύλα. Ο μπάρμπα Μητράκης επίσης ήταν φημισμένος πρακτικός γιατρός της περιοχής.

Η Παλούκοβα των αγώνων

Κατά την Τουρκοκρατία, ο περίφημος κλέφτης Κώστας Κραββαρίτης, αδελφός του Αποστολάκη, καταγόταν από την Παλούκοβα. Πολέμησε σε πολλές μάχες και η λαϊκή μούσα τον τίμησε με τραγούδια. Δολοφονήθηκε στα Σάλωνα από εντολή του πασά, με ευθύνη που η παράδοση αποδίδει στον Πανουργιά και τον Μανίκα.

Στην Επανάσταση του 1821, το 1823, η Μικρή και η Μεγάλη Παλούκοβα, μαζί με άλλα χωριά, δεν προσκύνησαν τον Σκόντρα πασά. Το 1824 η Μικρή Παλούκοβα πρόσφερε στον καπετάν Σαφάκα 67 γρόσια και έστειλε μαχητές: Βασίλη Κούστα, Μήτρο Τσόλο, Θανάση Μπαλαφούτη, Γιάννη Παναγιωτόπουλο, Βασίλη Ραυτόπουλο, Βασίλη Παλκοβίτη. Επίσης, οι κάτοικοι πρόσφεραν στον Καραϊσκάκη 346 οκάδες αλεύρι, 98 σφαχτά και αργότερα 180 οκάδες αλεύρι για τα ζώα του.

Στους Βαλκανικούς Πολέμους σκοτώθηκαν ο Ντίνος Ράφτης και ο Κώστας Χαλαζιάς. Στη Μικρασιατική Εκστρατεία ο Κωνσταντίνος Χαλαζιάς. Στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, ο Κώστας Χαλαζιάς (γιος του Γιώργου). Στην Κατοχή συμμετείχαν στην Εθνική Αντίσταση οι Νίκος Κούστας και Γιώργος Χαλαζιάς.

Μονοπάτια

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαδρομή προς τα βοσκοτόπια του χωριού που οδηγεί στο ξωκλήσι του Άϊ Λιά και στη συνέχεια στα βοσκοτόπια και στα γρέκια των τσοπάνηδων Τσουκνίδα, Κρανούλα, Σπηλούλα, Παλιόστανη, Τουρκόλακα, Βρύση Κάναλος, κ.ά. Η διαδρομή οδηγεί στη Σαράντενα (Ψηλή Ράχη) 2.000 μ. όπου εκεί θα συναντήσει κανείς τη νοτιότερη εξάπλωση δάσους οξιάς στην Ευρώπη.