...
| Βασίλης Πατρώνης|
Μεγάλη Πέμπτη 1944
Στη θέση του Κέντρου και του Τολιόπουλου, ο Λελούδας
| Η κρίσιμη μεταβίβαση διοίκησης στο Τάγμα Ασφαλείας Αγρινίου
μια μέρα πριν τις εκτελέσεις της Μεγάλης Παρασκευής
Παρά την αλλαγή προσώπων, η βία διατηρήθηκε αμείωτη|
Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί αναδημοσίευση τμήματος της εκτεταμένης μελέτης του Βασίλη Πατρώνη, με τίτλο «Ο σκληρός Απρίλης του ’44», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Αρχείον Αγρινίου (Ιούνιος 2018, Τεύχος 6, σελ. 7–8), ενώ η αρχική δημοσίευση εκτείνεται σε δύο τετρασέλιδα των τευχών 5 και 6 του ίδιου περιοδικού. Η σημερινή αναδημοσίευση αναδεικνύει μία κρίσιμη αλλά συχνά υποτιμημένη παράμετρο των γεγονότων: την απουσία του ταγματάρχη Γιώργου Τολιόπουλου από το Αγρίνιο τις ημέρες πριν από τις μαζικές εκτελέσεις της Μεγάλης Παρασκευής του 1944, καθώς και την αιφνίδια ανάληψη της διοίκησης του Τάγματος Ασφαλείας από τον αντισυνταγματάρχη Γεώργιο Λελούδα. Μέσα από αυτή τη μετατόπιση του φακού, αναδεικνύεται όχι μόνο η σημασία των προσώπων, αλλά και η συνέχεια των μηχανισμών βίας, που λειτούργησαν ανεξάρτητα από την τυπική ηγεσία, επιβεβαιώνοντας ότι οι δομές και τα δίκτυα εξουσίας υπερίσχυαν των συγκυριακών αλλαγών.
[…] Ο άνθρωπος που έχει ταυτιστεί όσο κανείς άλλος με το Τάγμα Ασφαλείας Αγρινίου, ο ταγματάρχης Γιώργος Τολιόπουλος, εκείνες τις κρίσιμες ημέρες δεν βρίσκεται στο Αγρίνιο, αφού από τις 8 Απριλίου 1944 απουσίαζε με άδεια στην Αθήνα, για να δει την οικογένειά του.
Όπως θα δούμε, το γεγονός αυτό επηρέασε με τον τρόπο του τις εξελίξεις, αν και ο «σκληρός» 5ος Λόχος και η «κλίκα Τολιόπουλου» φρόντισαν να κυριαρχήσει το «πνεύμα» του αρχηγού τους στις εκτελέσεις και τους απαγχονισμούς της Μ. Παρασκευής και να μη γίνει τελικά αισθητή η απουσία του[1]
Η γερμανική διοίκηση τελικά επέλεξε να εκτελέσει 120 ομήρους, τηρώντας επακριβώς την αναλογία 1:10 που οι ναζί εφάρμοζαν σε αυτές τις περιπτώσεις. Οι Γερμανοί στρατιώτες που σκοτώθηκαν στη Σταμνά ήταν 12, επ’ αυτού νομίζω δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, ιδιαίτερα μετά τη μαρτυρία του γυμνασιάρχη Εμ. Θεοδωρόπουλου, που υποχρεώθηκε να συμμετάσχει μαζί με τις «λοιπές αρχές της πόλεως» στον ενταφιασμό των 12 Γερμανών, που έγινε με στρατιωτικές τιμές στο νεκροταφείο Αγρινίου[2]. Συνεπώς όσα έχουν κατά καιρούς γραφτεί, ότι τάχα οι Γερμανοί πρότειναν 60 για εκτέλεση και οι ταγματασφαλίτες επέμεναν για διπλάσιο αριθμό και άρα έτσι φτάσαμε στους 120, νομίζω ότι δεν μπορούν να τεκμηριωθούν εύκολα[3].
Στη σύσκεψη, που πιθανότατα έγινε μεταξύ Γερμανών και διοίκησης του Τάγματος Ασφαλείας προκειμένου να καθοριστεί ο αριθμός και οι λεπτομέρειες της εκτέλεσης, ο Τολιόπουλος δεν μπορεί να ήταν παρών, αφού τις ίδιες ημέρες ήταν στην Αθήνα. Παρών θα πρέπει να ήταν ο διοικητής του Τάγματος Ασφαλείας αντισυνταγματάρχης Άγγελος Κέντρος, ο οποίος ως καταγόμενος από το Αγρίνιο, λογικά δεν θα ήθελε να συνδέσει το όνομά του με μια εκατόμβη θυμάτων, κάτι που έδειξε στη συνέχεια με την παραίτησή του. Οι Γερμανοί άλλωστε, δεν πιστεύω ότι ήταν σε καμία περίπτωση διατεθειμένοι να διαπραγματευτούν με οποιονδήποτε τον αριθμό των ατόμων που προορίζονταν για εκτέλεση και ο οποίος προέκυπτε από τη γνωστή διαταγή του Διοικητή Ενόπλων Δυνάμεων Νοτιοανατολικής Ευρώπης στρατάρχη Κάιτελ το 1942, για «το πολυτιμότατον γερμανικόν αίμα», και όριζε ότι για κάθε νεκρό Γερμανό στρατιώτη θα εκτε-λούνται δέκα όμηροι.
Σε κάθε περίπτωση, είτε συμμετείχε στην προαναφερθείσα σύσκεψη είτε απλώς κλήθηκε στο γερμανικό φρουραρχείο για να του ανακοινωθεί η διαταγή για την εκτέλεση 120 ομήρων από τις φυλακές, ο Κέντρος βρέθηκε σε δύσκολη θέση.
Δεν γνωρίζουμε αν «αντιτάχθη σθεναρώς», όπως υποστηρίζεται σε μεταπολεμική έκθεση, το σίγουρο όμως είναι ότι βρέθηκε εγκλωβισμένος, αφού η μεν «άρνησή» του δεν είχε κανένα πρακτικό αποτέλεσμα στους Γερμανούς, αν αναλάμβανε δε να κάνει τις εκτελέσεις θα φορτωνόταν σαν Αγρινιώτης το βάρος της μαζικής εκτέλεσης συμπατριωτών του. «Ευρέθην τότε προ διλήμματος», λέει ο Κέντρος και προ αυτού του διλήμματος, επέλεξε τη λύση της παραίτησης από τη διοίκηση του τάγματος[4]. Ποιος θα αναπλήρωνε όμως τον Κέντρο, αφού ο αυτοδίκαιος αντικαταστάτης του ταγματάρχης Τολιόπουλος βρισκόταν στην Αθήνα;
Ο Κέντρος, θέλοντας να αποφύγει τη λύση των ταγματαρχών Δελή ή Αρσένη που θεωρούσε ότι ανήκαν στην «κλίκα Τολιόπουλου», βρήκε τον αντικαταστάτη του στο πρόσωπο του 53χρονου αντισυνταγματάρχη Γεώργιου Λελούδα από την Κλεπά Ναυπακτίας, ο οποίος, όπως μας πληροφορεί ο Καραμαλής, «ευρίσκετο ως επισκέπτης εις το Αγρίνιον», (πιθανόν για τις ημέρες του Πάσχα).
Έχοντας συζητήσει παλαιότερα για την πρόθεση του Λελούδα να ενταχθεί στο Τάγμα Ασφαλείας Αγρινίου, ο Κέντρος βρήκε την ευκαιρία: Ενέταξε αμέσως τον αντισυνταγματάρχη Λελούδα στη δύναμή του και ταυτόχρονα τον έχρισε διοικητή του τάγματος! Σύμφωνα με τον Κέντρο «[…] την Μ. Εβδομάδα του 1944 ηρνήθην να εκτελέσω κρατουμένους του τάγματος διά τον λόγον ότι οι άνδρες του ΕΛΑΣ είχον δολοφονήσει Γερμανούς στρατιώτας και παρέδωσα προσωρινά την διοίκησιν του τάγματος […]»[5].
Να πώς περιγράφει τις εξελίξεις από την πλευρά του ο εύζωνας Καραμαλής: «Την Μεγάλη Πέμπτη αργά το βράδυ ο διοικητής του Τάγματος αντισυνταγματάρχης Άγγελος Κέντρος εθεάθη με πολιτικά και, όταν τον εσταμάτησα για υπηρεσία, μου απάντησε: «Δεν είμαι εγώ διοικητής». Έμεινα άφωνος. Την στιγμήν αυτή ο υπασπιστής του Τάγματος, ανθυπολοχαγός […] Διονύσιος Λιάμης, μου λέει: “διοικητής έγινε ο κύριος Λελούδας, αντισυνταγματάρχης”».
Για τον Κέντρο, ο Λελούδας αποτελούσε τον ιδανικό αντικαταστάτη του, γιατί αφενός μεν αισθανόταν ότι τον ελέγχει ως πρόσωπο της επιρροής του, αφετέρου δε οι υπηρεσιακές του εκθέσεις μιλούσαν για έναν αξιωματικό που είναι «χαρακτήρ […] αφελής και επιπόλαιος» και «ολίγον αξιοπρεπής, χαρακτήρ πονηρός και καιροσκόπος, με αξιοσημείωτον καθυστέρησιν εν τη Στρατιωτική αγωγή». Χαρακτηριστικά, ο εύζωνας Πριονάς λέει για το νέο διοικητή «ένα ανθρωπάκι κοντό ήτανε, εδώ στην Πάτρα, στην οδό Παπαδιαμαντοπούλου πιο πάνω από μένα έμενε». Ο Κέντρος λοιπόν, αφήνει την «καυτή πατάτα» των εκτελέσεων στον «αφελή» Λελούδα και αποχωρεί, προφανώς ανακουφισμένος και με πολιτικά από τις αποθήκες Παναγοπούλου (και κατά μια εκδοχή και από το Αγρίνιο, βλ. Θ. Καλλίνος-Αμάρμπεης, Η απελευθέρωση…ό.π., σελ. 15).
Στο μεταξύ τα γεγονότα εκείνης της νύχτας τρέχουν. Ας παρακολουθήσουμε την αφήγηση του λοχία Καραμαλή: «Την Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ έκτακτοι κινήσεις παρετηρήθησαν στο Τάγμα και στο γραφείο του Γερμανού συνδέσμου. Κατά τις 10 το βράδυ εις τον λόχο βρήκα τους ανθυπολοχαγούς Πλέσσα, Μαρινόπουλον, Παπανικολάου να αλείβουν σαπούνι μία μεγάλη κουλούρα σχοινί. Παρά τον σύνδεσμο που είχαμε με τον Μαρινόπουλον και τον Παπανικολάου, αυτοί απέφυγον να μου απαντήσουν εις την ερώτησίν μου: “Τι χρειάζεται το σχοινί;” Πάντως εγώ κάτι κατάλαβα, αλλά δεν απήντησα». Και ενώ έχει αναλάβει «από το Σάββατον του Λαζάρου ανθυπασπιστής της εβδομάδος, με ταγματάρχη της εβδομάδος τον ταγματάρχην Αρσένην» ο Καραμαλής αισθάνεται να παραμερίζεται από τους ανθρώπους του Λελούδα: «Εν τω μεταξύ κατάλαβα ότι σε λίγο άρχιζε και η εκτέλεσις 120 κουμμουνιστών που εκρατούντο εις τας φυλακάς Αγρινίου. Αλλά μου έκανε εντύπωση το γεγονός ότι σε μία τέτοια περίπτωση ο ανθυπασπιστής και ο ταγματάρχης της εβδομάδος δεν έπρεπε να έχουν λάβει γνώση; Τι συνέβαινε; Απλούστατα, όταν έφτασα εις τον τόπο της εκτελέσεως δια να αναλάβω οδηγίες από τον υπασπιστή που συνόδευε τον Διοικητή, τι είδα; Ουδείς του 5ου Λόχου ευρίσκετο εκεί, πλην ενός αποσπάσματος από λίγους πραιτοριανούς υπό τους λοχίας Γουναράν, Μορταράκον και μετά λύπης μου τον ανθυπολοχαγόν Μαρινόπουλον. Μόλις με αντελήφθη ο Διοικητής με διέταξε να αναχωρήσω αμέσως, όπερ και έκανα».
Φαίνεται ότι αρχικά ο διοικητής Λελούδας επιχείρησε να παρακάμψει τον «ανεξέλεγκτο» 5ο Λόχο και προσπάθησε να διεκπεραιώσει τη συμμετοχή του τάγματος στις εκτελέσεις με ανθρώπους της εμπιστοσύνης του (ή ενδεχομένως με άνδρες που του υπέδειξε ο Κέντρος) από τους άλλους λόχους. Γρήγορα όμως συνειδητοποίησε ότι οι Αγρινιώτες ή οι Πατρινοί επιστρατευμένοι των άλλων λόχων δεν μπορούσαν ή δεν ήταν διατεθειμένοι να ανταποκριθούν σε αυτή τη σκληρή και απάνθρωπη διαδικασία. Έτσι υποχρεώθηκε να προσφύγει στις υπηρεσίες των «Αθηναίων αλητών» και του «υποκόσμου» του 5ου Λόχου, που μπορεί να «οργίαζαν αισχρά»[6] και να είχαν «απαισίαν φήμην», στην πράξη όμως ήταν οι μόνοι που μπορούσαν να αναλάβουν και να φέρουν εις πέρας τους απαγχονισμούς των τριών και τους τουφεκισμούς των υπόλοιπων. […]
Όπως γίνεται φανερό η απουσία του Τολιόπουλου από το Αγρίνιο δεν ανέκοψε τη δυναμική των γεγονότων. Αντίθετα, ανέδειξε με ωμό τρόπο ότι η βία είχε αποκτήσει δική της αυτονομία. Η παραίτηση του Άγγελου Κέντρου και η ανάληψη της διοίκησης από τον Λελούδα, έναν αξιωματικό χωρίς ισχυρό έρεισμα και με αμφισβητούμενα χαρακτηριστικά, δεν οδήγησε σε αναστολή των εκτελέσεων, αλλά σε μια ιδιότυπη προσαρμογή: η ευθύνη μετατοπίστηκε, όχι όμως και η πρακτική. Ενδεχομένως ο ίδιος ο Τολιόπουλος εκ του μακρόθεν, σίγουρα πάντως το «πνεύμα Τολιόπουλου», όπως αποτυπώθηκε μέσα από τον 5ο Λόχο και τους μηχανισμούς επιβολής του, συνέχισε να καθορίζει τις εξελίξεις, αποδεικνύοντας ότι οι αποφάσεις είχαν ήδη ληφθεί σε βαθύτερα επίπεδα εξουσίας. Ο Λελούδας, εγκλωβισμένος σε έναν ρόλο που δεν φαίνεται να μπορούσε να ελέγξει πλήρως, βρέθηκε να διαχειρίζεται μια προδιαγεγραμμένη τραγωδία.
——————————————————————————————————————————————————————–
Παραπομπές: 1. Ο Τολιόπουλος λοιπόν, όπως δείχνουν τα διαθέσιμα στοιχεία, την εβδομάδα των κρίσιμων εξελίξεων απουσίαζε από την έδρα του Τάγματος Ασφαλείας στο Αγρίνιο. Δεν το δεχόμαστε μόνο επειδή το αναφέρει (ρητά, κατηγορηματικά και επαναλαμβανόμενα) ο λοχίας Καραμαλής. Επίσης δεν αναφέρεται καμία δραστηριότητά του στο επίμαχο διάστημα από τους λοιπούς πρωταγωνιστές των ημερών. Ούτε ο Άγγελος Κέντρος τον αναφέρει στην έκθεσή του, ούτε ο εύζωνας Πριονάς μιλάει για τον Τολιόπουλο (ενώ μιλάει λεπτομερειακά για το τι έκανε ο αντισυνταγματάρχης Λελούδας, ο ταγματάρχης Αρσένης και άλλοι αξιωματικοί).Τέλος, κανένας από όσους έχουν γράψει για τα τραγικά γεγονότα της Μ. Εβδομάδας δεν μνημονεύει σε κανένα σημείο την παρουσία Τολιόπουλου στο Αγρίνιο τις ημέρες αυτές. Εξυπακούεται ότι η διαπίστωση αυτή δεν αλλάζει και πολλά πράγματα στις κατηγορίες για τις εγκληματικές πράξεις που του καταλογίζονται. Την ίδια τοποθέτηση στο θέμα αυτό κάνει και ο Γ. Πριόβολος, Εθνικιστική «αντίδραση» και Τάγματα Ασφαλείας. Εμφύλιος και αντικατοχικός πόλεμος, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2018, σελ. 141, ο οποίος ανέδειξε και χρησιμοποίησε πρώτος το αρχείο Καραμαλή. | 2. Χριστόδουλος Εμ. Θεοδωρόπουλος «Αναμνήσεις από τη Μεγάλη Παρασκευή του 1944», Ρίζα Αγρινιωτών, τεύχος 44, σελ. 51. | 3. Ο Θ. Καλλίνος-Αμάρμπεης, Η απελευθέρωση του Αγρινίου…ό.π., σελ. 18-19 υποστηρίζει ότι το 1982 κυκλοφόρησε βιβλίο Γερμανού αξιωματικού που υπηρέτησε στο Αγρίνιο, σύμφωνα με το οποίο οι Γερμανοί επέλεξαν να εκτελέσουν 60 φυλακισμένους. «Όμως ο Τολιόπουλος επέμενε να εκτελεσθούν 120, όπως κι’ έγινε». Τέτοιο βιβλίο δεν γνωρίζουμε να υπάρχει και αν κάποιος γνωρίζει περισσότερα, ας μας πληροφορήσει σχετικά. | 4. Την επιλογή του Α. Κέντρου να παραιτηθεί από τη διοίκηση του Τ.Α. Αγρινίου, έσπευσαν να υπερασπιστούν μεταπολεμικά μέσω «Εκθέσεων Μάρτυρος» «ευυπόληπτοι» πολίτες του Αγρινίου: Σύμφωνα με «Έκθεσιν μάρτυρος» του δικηγόρου Αγρινίου Κ. Ρ., ετών 45»: «[O Άγγελος Κέντρος] κατά πάγκοινον γνώμην επέδειξε πολύ καλήν διαγωγήν αντιτασσόμενος εις πάσαν πράξιν των κατακτητών στρεφομένην εναντίον των Ελλήνων. Προκειμένου να μη γίνη η εκτέλεσις των κρατουμένων κομμουνιστών κατά τη Μεγάλην Παρασκευήν του 1944 αντιτάχθη δι’ ο και αντικατεστάθη εις την διοίκησιν του τάγματος». Σύμφωνα δε με την «Έκθεσιν μάρτυρος» του «φαρμακοποιού, γεν. εν Αγρίνιω» Β. Π.: «όταν την Μεγάλην Παρ-ασκευήν του 1944 είχεν αποφασισθή παρά των αρχών κατοχής η εκτέλεσις εκατόν είκοσι ατόμων ως αντίποινα διά σαμποτάζ υπό των ανταρτών του Ε.Λ.Α.Σ., ούτος [ο Κέντρος] ου μόνον διεφώνησεν με τας αρχάς κατοχής, αλλά και παρέδωσεν την διοίκησιν του τάγματος» Βλ. Γ. Πριόβολος, Εθνικιστική «αντίδραση»…ό.π., σελ. 142. | 5. Και συμπληρώνει ότι παρέδωσε τη διοίκηση του τάγματος «εις αξιωματικόν του τάγματος εις ον συνιστούσα το αυτό με εμέ να πράξη. Δυστυχώς εκ φόβου εδέχθη και έκαμε τας εκτελέσεις». Βλ. «Έκθεσις εξετάσεως») του αντισυνταγματάρχη πεζ. Αγγ. Κέντρου, στο Γ. Πριόβολος, Εθνικιστική «αντίδραση»…ό.π., σελ. 141. Στο σημείο αυτό δεν μπορούμε παρά να θαυμάσουμε τον κυνισμό του Άγγελου Κέντρου, ο οποίος αφού «φόρτωσε» στο Λελούδα τις εκτελέσεις της Μ. Παρασκευής, έρχεται εκ των υστέρων (μεταπολεμικά) να τον επιτιμήσει…γιατί στη συνέχεια δεν παραιτήθηκε και αυτός! | 6. «H κλίκα του Τολιόπουλου οργιάζει αισχρά […] Πολλές φορές μάλιστα τόσο φανερά, ώστε ελάμβανον γνώση και οι άλλοι λόχοι, οι οποίοι άρχιζαν να βλέπουν με μισό μάτι τον λόχο μας. Διότι ήτο ο μόνος λόχος του Τάγματος που απαρτίζετο από Αθηναίους , ενώ οι άλλοι λόχοι ήταν μόνον από Αγρινιώτες». (Βλ. Β. Καραμαλής, «Στα Τάγματα Ασφαλείας…» στο Γ. Πριόβολος, Εθνικιστική «αντίδραση»…ό.π., σελ. 144.
Φωτογραφία: Αριστερά ο Τολιόπουλος, δεξιά ο Λελούδας
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
