...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Η δράση των «Γανωμεναίων»
| Από την αποχώρηση των Γερμανών
στη συγκρότηση των παραστρατιωτικών σωμάτων
και τη δράση των «Γανωμεναίων» στη Δυτική Ρούμελη. |
Δεν χρειάστηκε να περάσει πολύς χρόνος από την αποχώρηση των Γερμανών από την Αιτωλοακαρνανία και τη χώρα (Σεπτέμβριος–Οκτώβριος 1944), για να γίνει το «μαύρο – άσπρο» και το «άσπρο – μαύρο». Μερικοί μήνες ήταν αρκετοί. Όσοι είχαν υπηρετήσει τον κατοχικό στρατό και είχαν χαρακτηριστεί δωσίλογοι, αντί να λογοδοτήσουν για τις πράξεις τους απέναντι στους συμπατριώτες τους, βρέθηκαν αμέσως μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας σε παραστρατιωτικά σώματα, τα οποία η «αγγλική τάξη πραγμάτων» εξόπλισε με ελαφρύ στρατιωτικό οπλισμό και χρησιμοποίησε ως πληροφοριοδότες, ανιχνευτές και τοπικές εφεδρείες κατά των ΕΑΜιτών και των ΕΛΑΣιτών.
Κύρια επιδίωξη τους ήταν μέσα από εκτελέσεις, βασανισμούς, δημόσιους εξευτελισμούς και βιασμούς γυναικών, η ποινικοποίηση της ΕΑΜικής Αντίστασης και η αποκοπή όσων συμμετείχαν σ’ αυτήν από τον εθνικό κορμό. Όσοι αντισταθήκαν στον κατακτητή δεν αντιμετωπίζονταν ως αντιστασιακοί, αλλά ως κοινοί εγκληματίες, οι οποίοι, στο εθνικό αφήγημα της εποχής, θεωρούνταν χειρότεροι ακόμη και από τους κατακτητές.
Η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Τσαλδάρη, προχωρώντας τον Οκτώβριο του 1946 «ένα βήμα παραπέρα», δημιούργησε, στα πρότυπα των ΜΑΥδων, τις Μονάδες Αποσπασμάτων Διώξεως (ΜΑΔ), τα μέλη των οποίων διέθεταν σαφώς μεγαλύτερη στρατιωτική πείρα και γνώριζαν καλά τις περιοχές όπου δρούσαν. Στις ΜΑΔ και στους ΜΑΥδες υπηρέτησαν συνολικά περίπου 41.000 ένοπλοι. Οι σχηματισμοί αυτοί καταργήθηκαν σταδιακά στα τέλη του 1947, μετά τη συμφωνία της κυβέρνησης Σοφούλη με τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Νοέμβριος 1947) για τη δημιουργία του σώματος της Εθνοφυλακής.
Εκείνα τα χρόνια στα βουνά της Τριχωνίδας γύρω από το Θέρμο, στην ορεινή Ναυπακτία και πιο πάνω, στη νοτιοδυτική Ευρυτανία, έδρασε μια ομάδα που άφησε πίσω της όχι μόνο φόβο αλλά και αίμα. Ήταν οι λεγόμενοι «Γανωμεναίοι».
Το όνομά τους το πήραν απ’ τον αρχηγό τους, τον ταγματάρχη Ιωάννη Παπαγεωργίου. Επίσημα τους έλεγαν αλλιώς – «Μονάδα Ασφαλείας και Διώξεως Παναιτωλικού», αλλά ο κόσμος της περιοχής ένα όνομα μόνο ήξερε και αυτό έμεινε: «Γανωμεναίοι», από το Γανωμένος, που ήταν το παρατσούκλι του Παπαγεωργίου. Ο Γανωμένος ήταν παλιά φανατικός βενιζελικός. Είχε αποταχθεί απ’ τον στρατό για το κίνημα του ’35, αλλά στην Κατοχή βρέθηκε στην οργάνωση Χ, του Γεώργιου Γρίβα, και όπως έλεγαν οι παλιοί, το μίσος του για τους κομμουνιστές δεν ήταν μόνο πολιτικό αλλά και προσωπικό. Όπως λέγεται του είχαν σκοτώσει έναν γιο στα χρόνια της Κατοχής, κι αυτό δεν το συγχώρησε ποτέ.
Όταν τελείωσε η Κατοχή και άρχισε για τα καλά ο Εμφύλιος, το ’46, γύρισε στον στρατό και πήρε εντολή να στήσει ένα τάγμα διώξεως «κομμουνιστο-συμμοριτών». Έτσι γεννήθηκαν οι «Γανωμεναίοι». Το τάγμα αυτό ήταν ένα σκληρό μίγμα αξιωματικών και φαντάρων, φανατικών αντικομμουνιστών, Χιτών ΜΑΥδων, και ανθρώπων που είχαν βγει από φυλακές. Ανάμεσά τους και για να γίνει το πράγμα ακόμη πιο μπερδεμένο, φηολογείται ότι ήταν και ένας πρώην ΕΛΑΣίτης, ο οποίος είχε πολεμήσει στα Δεκεμβριανά, αλλά για να δηλώσει νομιμοφροσύνη στη «νέα τάξη πραγμάτων» βρέθηκε απέναντι στους παλιούς του συντρόφους.
Δεν μιλάμε για παρακρατικούς με τη στενή έννοια. Τα μέλη της ομάδας ήταν κανονικά ενταγμένοι στον κρατικό μηχανισμό. Έπαιρναν μισθό, είχαν επίσημες αποσπάσεις στρατιωτών, έφταναν μέχρι και φαντάροι από το Κέντρο Εκπαίδευσης Κορίνθου. Το κράτος τους ήξερε και τους πλήρωνε.
Σε ανάρτηση του συλλέκτη, φίλου και συνεργάτη στο «αρχείον Αγρινίου», Νίκου Αντωνίου, ο οποίος διαχειρίζεται το blog agriniomemories.gr, δημοσιεύεται φωτογραφία των Γανωμεναίων με απόκομμα εφημερίδας του 1948, η λεζάντα της οποίας αναφέρει: «Το ” ΕΘΝΙΚΟΝ ΣΩΜΑ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΩΝ ” υπό τον γενικόν αυτού αρχηγόν Ι. Παπαγεωργίου ή Γανωμένον. Το σώμα τούτο αποτέλεσε την Μονάδαν Ασφαλείας Διώξεως Παναιτωλικού Αιτωλοακαρνανίας. Εις το μέσον ο αρχηγός του Σώματος κ. Ι. Παπαγεωργίου. Δεξιά ο υπαρχηγόςτου σώματος κ. Βασίλειος Θεοδωρακόπουλος και ο υπασπιστής οπλαρχηγός Αντωνάκος Δημήτριος και οπλαρχηγοί αξιωματικοί του σώματος κ.κ. Χολέβας Νικόλαος, Βασιλόπουλος Παναγιώτης, Φουρτούνας, Μερασλής Αδαμάντιος, Μπιζάνης Θεόδωρος, Φατσέας Σπυρίδων, Ραμαντάνης Ιωάννης, Νοτάκος Μιχαήλ και Καβαλλιέρος Γεώργιος.»
Εκείνα τα χρόνια η κυβερνητική πλευρά πίστευε πως ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ) απειλούσε τα πάντα: το καθεστώς, τη θρησκεία, την οικογένεια, τη χώρα, τα σύνορα… Τα πάντα. Και μέσα σ’ αυτό το κλίμα, οι «Γανωμεναίοι» παρουσιάστηκαν σαν το σκληρό αντίβαρο του «έθνους», υλοποιώντας στην πράξη, όλα εκείνα για τα οποία κατηγορούσαν τους κομμουνιστές. Μπαίνανε στα χωριά, σπάζανε, λεηλατούσαν, χτυπούσαν, βασάνιζαν, βίαζαν, σκότωναν και λειτούργησαν με απίστευτη αγριότητα. Σχεδόν κανείς δεν τους ζητούσε λογαριασμό και οι νεκροί τους ήταν πολλοί. Στην Καστανιά του Προυσού μόνο, μετρήθηκαν δώδεκα σκοτωμένοι.
Το πιο ανατριχιαστικό απ’ όλα ήταν τα κομμένα κεφάλια. Το 1948, στο Θέρμο, πέντε κεφάλια εκτέθηκαν στην άκρη της πλατείας, πάνω στο στηθαίο μιας γέφυρας. Ο Δημήτριος Πριόνας, τότε φαντάρος, γράφει πως ύστερα από μέρες τα μάζεψαν σε σακί και τα έστειλαν στο Αγρίνιο με έγγραφο που έλεγε ξερά: «Αποστέλλω υμίν πέντε κεφαλάς διά τα καθ’ υμάς». Λέγανε μάλιστα πως για κάθε κεφάλι έπεφτε και μια λίρα. Μέσα σ’ αυτή τη βία ξεχωρίζει η ιστορία της Δέσπω Αλεξοπούλου ή «Κομματά». Λένε πως το ’47, στην Κόνισκα του Θέρμου, τη βίασαν ομαδικά άντρες των «Γανωμεναίων» μπροστά στη μάνα της. Το κορίτσι δεν άντεξε. Βγήκε στο βουνό, έγινε αντάρτισσα, και σε μια ενέδρα κοντά στην Καστανιά σκότωσε έναν από τους ανθρώπους που τη βασάνισαν. Αργότερα πιάστηκε, δικάστηκε και την εκτέλεσαν στο Μεσολόγγι, το ’49.
Όταν πια ο πόλεμος είχε κριθεί, την άνοιξη του ’49, το κράτος αποφάσισε ότι οι «Γανωμεναίοι» είχαν ολοκληρώσει το έργο τους. Τους αφοπλίσανε με τέχνασμα, με μια δήθεν άσκηση, και τους διαλύσανε. Λένε πως σε αυτό έβαλε πλάτη κι ο Θέρμιος Α. Ακρίδας, ενώ την επιχείρηση την ολοκλήρωσε ο διοικητής της 9ης Μεραρχίας, ο Σ. Μανιδάκης. Ο «Γανωμένος» βγήκε στη σύνταξη κανονικά και αργότερα κατέβηκε και για βουλευτής, αλλά ο κόσμος δεν τον ακολούθησε. Έτσι έκλεισε αυτό το κεφάλαιο. Μαύρα χρόνια. Χρόνια που άφησαν σημάδια βαθιά, και που ακόμα ψιθυρίζονται χαμηλόφωνα, σαν κακή ανάμνηση που δεν λέει να φύγει.
——————————————————————————————————————————————————————–
Πηγή: https://greekcivilwar.wordpress.com/ – Σημειώσεις για τον Εμφύλιο – ΔΣΕ – ΣΑΘ, Εμφύλιος: Οι «Γανωμεναίοι» (Πηγές στην ανάρτηση: Ζ. Ζηνέλης, «Η δεκαετία του ’40 στην Καστανιά και τα γύρω χωριά», (Αθήνα 2016), Γ. Χουλιάρας [«Περικλής»], «ο δρόμος είναι άσωτος…», (Οιωνός, Λαμία 2006), Δ. Πριόνας, «Το Απόκουρο», (Αθήνα 2005), Α. Θεοχάρης, «Στη Στερεά Ελλάδα με το Δημοκρατικό Στρατό 1945-1949», (Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2006), Η τοπική προφορική παράδοση.
Φωτογραφία: Άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας
που κρατήθηκαν από τους Βρετανούς στην Πάτρα. Η τιμωρία τους δεν κράτησε πολύ.
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
