...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Αγρίνιον 1896 | Η διαχρονική γοητεία της επαρχίας
| Το Αγρίνιο του τέλους του 19ου αιώνα
μέσα από τον δημοσιογραφικό φακό του Νεολόγου των Πατρών |
Υπάρχει μια διαχρονική τάση στον τρόπο με τον οποίο περιγράφονται οι ελληνικές επαρχιακές πόλεις: ξεκινούν ως «ασήμαντες» στα μάτια των απ’ έξω και στη συνέχεια αναδεικνύονται ως κρυμμένα διαμάντια, γεμάτα προοπτικές. Τον διαχρονικό αυτόν τρόπο του εξωραϊσμού της επαρχίας από τον δημοσιογραφικό κόσμο των «μεγάλων εφημερίδων» τον συναντάει κανείς ακόμα και σε ένα δημοσίευμα του Νεολόγου των Πατρών, το οποίο περιγράφει την πρόοδο του Αγρινίου στα τέλη του 19ου αιώνα (πρώτη δημοσίευση 28 Μαρτίου 1896).
Νομίζει τις ακούων Αγρίνιον», αναφέρει ο ειδικός απεσταλμένος του Νεολόγου, ο οποίος υπογράφει ως Μπ, «ότι πρόκειται περί χωρίου τινός ή χωριδίου ασήμαντου. Αλλ’ όταν ταξιδεύση έως εκεί, αναγκάζεται να ομολογήση εαυτόν πλανηθέντα εις την περί Αγρινίου γνώμην του, μόλις εισερχόμενος εις την πόλιν. Διότι πόλις είναι το Αγρίνιον· πόλις μικρά μεν, αλλά παρουσιάζουσα προσόντα πολλά, τα οποία θα την καταστήσωσιν αναμφισβητήτως βραδύτερον ικανή να καταλέγηται μεταξύ εκείνων των πόλεων της Ελληνικής γης, όσαι εν διαστήματι ολίγου χρόνου κατώρθωσαν να χαράξωσι τα περισσότερα προς την πρόοδον βήματα.
Οικοδομάς καλλιμαρμάρους και μεγαλοπρεπείς δεν θα εύρητε βεβαίως εις το Αγρίνιον, αλλά και δεν θα απαντήσητε την (…αν) και τας ασχημίας εκείνας, που παρατηρούνται πολλάκις εις τας μεγαλουπόλεις, εν αις και το χρήμα και τα μέσα ευρίσκονται ευκολώτερα και αφθονώτερα. Έχει μεν μικράν έκτασιν το Αγρίνιον, αλλά είναι πάντοτε καθαρόν και ευπρόσωπον εν τη μικρότητί του.
Έχει στενάς οδούς το Αγρίνιον, άλλ’ ούτε εν βορβόρω κυλίεται τις περιπατών ούτε (…εται) υπό κονιορτού. Υπό εποψιν οικοδομών ή δημοσίων κτιρίων δεν υστερεί πολύ το Αγρίνιον, το οποίον άλλως δεν είναι (ή…..) πόλις αριθμούσα μόλις 7000 κατοίκους.[1]
Από την εισαγωγή κιόλας το Αγρίνιο παρουσιάζεται ως ένας τόπος που δεν έχει ακόμη φτάσει στην ακμή του, αλλά βρίσκεται καθ’ οδόν προς αυτήν. Δεν διαθέτει τα μεγαλοπρεπή κτίρια ή τον πλούτο των μεγάλων αστικών κέντρων, ωστόσο αυτή ακριβώς η έλλειψη μετατρέπεται σε πλεονέκτημα, αφού απουσιάζουν οι υπερβολές, η ακαλαισθησία και οι αντιφάσεις των μεγαλουπόλεων. Με αυτόν τον τρόπο, η υστέρηση καταγράφεται ως ηθική και αισθητική υπεροχή. ενώ, η έμφαση στην καθαριότητα, την τάξη και τη «σεμνότητα» της πόλης, νοηματοδοτεί ένα αξιακό σύστημα που ταυτίζει την κοινωνική αξία με την καθαριότητα και την απλότητα. Οι στενοί δρόμοι, τα μικρά σπίτια και η μικρή κλίμακα δεν αντιμετωπίζονται ως ζητήματα υποδομής ή ανάπτυξης, αλλά ως χαρακτηριστικά που ενισχύουν τη «γοητεία» του τόπου.
Ανάλογη στη συνέχεια είναι και η αντιμετώπιση της οικονομικής και κοινωνικής πραγματικότητας. Οι ελλείψεις σε υποδομές, όπως τα ξενοδοχεία ή οι υπηρεσίες, παρουσιάζονται με ήπιο τρόπο, σχεδόν εξωραϊσμένα. Εκεί που απουσιάζει η πολυτέλεια, προβάλλεται η προθυμία για εξυπηρέτηση και η καλή διάθεση των ανθρώπων. Η προσωπική ευγένεια υποκαθιστά τη δομική οργάνωση και προκρίνεται ένα γνώριμο σχήμα, όπου η «ανθρώπινη ζεστασιά» λειτουργεί ως αντιστάθμισμα της υλικής υστέρησης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η προβολή συγκεκριμένων επαγγελματιών, όπως ο φαρμακοποιός ως φορέας προόδου, με την κοινωνική ανάπτυξη να μην παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα συλλογικών διαδικασιών ή θεσμικών αλλαγών, αλλά, όπως άλλωστε και στις μέρες μας, ως έργο ικανών και δραστήριων ατόμων. Πρόκειται για μια αντίληψη που μεταθέτει την ευθύνη της εξέλιξης από την κοινωνία στο άτομο, αφήνοντας στο περιθώριο τις ευρύτερες συνθήκες που τη διαμορφώνουν.
Μικραί αι οικοδομαί της και λιθίναι, σχετικώς κομψαί και τινές μάλιστα (εξ αυτών) αθηναϊκού σχεδίου, με προσόψεις ωραίας και με κήπους περί αυτάς καλλιτεχνικούς. Τα κεντρικά του Αγρινίου καφενεία, εν και μετά τιμήματος ζαχαροπλαστικής, είναι ευρωπαϊκώς κατά το μάλλον (…) επιπλωμένα και με σφαιριστήρια ακόμα δίδουσι δε αγνότατον και ωραιότατον καφέν, τον οποίον οι ιδιότροποι μετά δυσκολίας θα (…ον) εις άλλα μεγαλοπρεπέστερα και (ευ….ώτερα) καφενεία των πρωτευουσών και εν πληθυσμώ και εν πολιτισμώ πόλεων.
Τρία ξενοδοχεία του ύπνου είναι όχι καλά, αλλά ούτε και κακά. Δεν ευρίσκει τις εις τα ξενοδοχεία του Αγρινίου καρφωτούς καναπέδες ή (πολυελαίους) πολυτελείς, κλίνας ευρωπαϊκάς, ή (πολυάριθμον) υπηρεσίαν. Κυριαρχεί εν αυτοίς (η εγ)χώριος βιομηχανία, άλλα και τα δωμάτιά των είναι ευήλια και ευάερα, (η) καθαριότης παρατηρείται άμεμπτος, και (η) υπηρεσία παρέχεται εν αυτοίς προθύμως. (Ως) τουλάχιστον αντελήφθημεν εις το εν εξ αυτών, εις το του κ. Κρικέλα, όπου κατελύ(σαμεν) μεταβάντες τελευταίως εις Αγρίνιον, εις το οποίον υπηρέτης και θαλαμηπόλος (είναι) ένας νέος, έως 16ετής, Κωνσταντίνος (….φιώτης), νέος ευγενέστατος, ακούραστος προθυμότατος εις την υπηρεσίαν του.
Εστιατόρια ή μάλλον μαγειρεία έχει πολλά το Αγρίνιον. Εις αυτά βλέπει τις κοινά (γεύ)ματα, αλλ’ ευρίσκει και εδώ ο ξένος καθαριότητα και μαγειρικήν σχετικώς καλήν.
(Εκ) των τριών φαρμακείων του Αγρινίου, (….νεται) το του κ. Δ. Καββαδία, νέου (…..) δράσεως και προτερημάτων σπανίων, (…) απέκτησε την κοινήν των συμπολιτών εκτίμησιν, πάντοτε μεν, άλλ’ ιδίως, αφ’ (ου) ιδρύσας το κομψοπρεπές εκείνο φαρμακείον του, φαρμακείον εφοδιασμένον με τα (καλλί)τερα φάρμακα των καλλιτέρων (φαρμακεμπορείων) της Ευρώπης, εφάνη δρων εν τη (μικρά) του Αγρινίου κοινωνία.
Στη συνέχεια, η κοινωνία του Αγρινίου σκιαγραφείται μέσα από παραδοσιακές αξίες όπως η εργατικότητα, η φιλοτιμία, η θρησκευτικότητα και ο σεβασμός στους νόμους. Οι κάτοικοι μπορεί να παρουσιάζονται ως «όχι πλήρως καλλιεργημένοι», ωστόσο αποδίδεται σε αυτούς μια ηθική ανωτερότητα. Η θρησκευτική πίστη, ειδικότερα, αναδεικνύεται ως στοιχείο συνοχής και παραδόξως ως εγγύηση της προόδου. Σημαντικός ρόλος αποδίδεται επίσης σε θεσμούς όπως η δικαιοσύνη, η δημόσια διοίκηση και ο στρατός.
Η πρόοδος φαίνεται να προκύπτει «από τα πάνω», μέσα από οργανωμένες δομές εξουσίας, και όχι ως αποτέλεσμα κοινωνικών διεκδικήσεων ή συλλογικής κινητοποίησης. Ακόμη και όταν αναφέρεται η ενεργοποίηση των πολιτών —όπως στην ίδρυση συλλόγων -αυτή περιορίζεται σε ασφαλή και μη συγκρουσιακά πεδία, όπως για παράδειγμα ο αθλητισμός.
Έχει άλλοις λόγοις το Αγρίνιον πολλά στοιχεία προόδου και αν οι άρχοντές του θελήσουσι να δράσωσι, το Αγρίνιον δεν θα (…άνη) να καταστή μία από τας καλλιτέρας (και) ωραιοτέρας υπό πολλάς επόψεις ελληνικάς πόλεις.
Το κλίμα του Αγρινίου είναι υγιεινόν, οι δε κάτοικοί του, καίτοι πολύ α(πέχο)ντες του πολιτισμού, διακρίνονται επί φιλοτιμία, αποτελούσι δε εν συνόλω λαόν εργατικώτατον και από τους φιλησυχωτέρους και μάλλον ευαγώγους λαούς της Ελλάδος.
Εξέχουσαν θέσιν κατέχει εν Αγρινίω το δικηγορικόν στοιχείον, από του κύκλου του οποίου χαράσσονται τα πρώτα βήματα της κοινωνικής προόδου του Αγρινίου, το προσωπικόν των υπαλλήλων του υποκαταστήματός της Εθνικής Τραπέζης, του Ταμείου, του Ειρηνοδικείου και οι αξιωματικοί του εδρεύοντος εκεί 1ου τάγματος των Ευζώνων.
Αλλ’ είναι και φιλόθρησκος πολύ ο λαός του Αγρινίου. Πέντε ναοί είναι ανιδρυμένοι εις τον Κύριον εν τόσω μικρά πόλει και τους πέντε είδομεν υπερπληρουμένους κατά τας τελευταίας ημέρας της Εβδομάδος των Παθών.
Τοιούτος λαός δεν είναι δυνατόν ή να προοδεύση. Λαός, όστις τηρεί αμειώτους τας θρησκευτικάς του πεποιθήσεις, λαός, εις τα στήθη του οποίου είναι εδραιωμένον το αγνόν ελληνικόν αίσθημα, το οποίον δυστυχώς εκλείπει από τας μεγάλας κοινωνίας, λαός όστις σέβεται τους νόμους και τους εκτελεστάς αυτών, είναι αδύνατον να υστερήση εν τω πολιτισμώ της ψυχής, ον επιδιώκουσιν αι νεώτεραι επιστήμαι και τέχναι και ο οποίος καθίσταται επί μάλλον και μάλλον το ιερόν σύμβολον πάσης κοινωνικής προόδου.
Είναι στενός ο κύκλος της πεπολιτισμένης Αγρινιακής κοινωνίας, αλλά δεν θα βραδύνη τις, μεταβαίνων εις Αγρίνιον, να διακρίνη μεταξύ των αποτελούντων τον κύκλον τούτον, νέους εγκολπουμένους μετά ζέσεως πολλής πάσαν ιδέαν, ήτις πραγματουμένη ήθελε συμβάλλει εις ανάπτυξιν της όλης κοινωνίας του Αγρινίου, νέους φιλοτιμουμένους να εργασθώσιν υπέρ της ιδίας πατρίδος, πρώτους δε προσφέροντας τον όβολόν των υπέρ παντός ευεργετικού σκοπού. Απόδειξις τρανωτάτη η ίδρυσις εν Αγρινίω Γυμναστικού Συλλόγου με τριπλήν την αποστολήν και η συλλογή τόσων εράνων μετά τόσης ευκολίας εν διαστήματι ολίγων ωρών.
Περί τούτου αύριον.
Όπως αναφέραμε και στη αρχή, το δημοσίευμα του 1896 είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός διαχρονικού αφηγηματικού σχήματος που επιβιώνει έως σήμερα. Το Αγρίνιο προβάλλεται ως ένας «εν δυνάμει» τόπος προόδου, όπου οι ελλείψεις μετασχηματίζονται σε αρετές και η καθυστέρηση σε ηθικό πλεονέκτημα. Μέσα από αυτή τη ρητορική, η πραγματικότητα εξομαλύνεται και οι κοινωνικές αντιφάσεις αποσιωπούνται, ενώ η ευθύνη για την εξέλιξη μετατίθεται είτε σε φωτισμένα άτομα είτε σε θεσμικούς φορείς.
Με αυτό τον τρόπο, το δημοσίευμα, διαμορφώνει την πραγματικότητα κατασκευάζοντας μια εικόνα της πόλης που ισορροπεί ανάμεσα στην υποτίμηση και την εξιδανίκευση. Το Αγρίνιο του τέλους του 19ου αιώνα γίνεται, με αυτόν τον τρόπο, κάτι περισσότερο από μια συγκεκριμένη πόλη. Μετατρέπεται σε σύμβολο μιας ευρύτερης αντίληψης για την ελληνική επαρχία, όπου η πρόοδος παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη, αρκεί να διατηρηθούν αναλλοίωτες οι κυρίαρχες αξίες και ιεραρχίες. Ανάμεσα στο πραγματικό και το επιθυμητό, αποτυπώνεται τελικά όχι η πραγματική εικόνα της πόλης, αλλά οι ιδεολογικές σταθερές μιας ολόκληρης εποχής.
——————————————————————————————————————————————————————–
Υποσημείωση: Οι χρονολογίες που καταγράφονται πριν την 16η Φεβρουαρίου 1923 είναι σύμφωνες με την χρονολόγηση των πηγών. Για την αντιστοίχιση με τη σημερινή χρονολόγηση πρέπει στην αντίστοιχη χρονολογία να προστεθούν 13 μέρες.
Παραπομπές: 1. Έχει διατηρηθεί η γλώσσα και η ορθογραφία του κειμένου πλην του πολυτονικού. Οι εντός παρενθέσεως λέξεις είναι ή δυσανάγνωστες ή κατά νοηματική προσέγγιση)
Πηγή: Έως το Αγρίνιο, Νεολόγος της Πέμπτης 28.3.1896, αρ. φύλ. 588, σελ. 1
Φωτογραφία: Μεταφορά καπνών με κάρα στο Αγρίνιο τέλη 19ου αιώνα
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
