...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Αγρίνιο 1896 | Έως το Αγρίνιον – Γ.Σ. Ηρακλής
| Η γυμναστική ως πράξη κοινωνικής διεκδίκησης
και ο «Γ.Σ. Ηρακλής» ως σύμβολο ρήξης με την αδράνεια
μέσα από το φαντασιακό της φυλής |
Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο ελληνικός επαρχιακός χώρος αποτελεί ένα πεδίο ιδεολογικής διαμόρφωσης. Το Αγρίνιο, όπως αποτυπώνεται στις ανταποκρίσεις του «Νεολόγου των Πατρών», δεν περιγράφεται μόνο ως μια πόλη με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αλλά ένας τόπος «εν δυνάμει», που καλείται να αποδείξει ότι αξίζει τη θέση του στον χάρτη της προόδου. Στο πρώτο κείμενο (28 Μαρτίου 1896), αυτή η προοπτική οικοδομείται μέσα από έναν γνώριμο μηχανισμό εξωραϊσμού, όπου οι ελλείψεις μετατρέπονται σε αρετές και η υλική καθυστέρηση επανανοηματοδοτείται ως ηθική υπεροχή.
Η δεύτερη ανταπόκριση, στις 29 Μαρτίου 1896, φαίνεται εκ πρώτης όψεως να διαφοροποιείται: εδώ η πρόοδος δεν παρουσιάζεται μόνο ως αποτέλεσμα «φωτισμένων» ατόμων ή θεσμών, αλλά ως προϊόν μιας συλλογικής κινητοποίησης. Η ίδρυση του γυμναστικού συλλόγου «Ηρακλής» προβάλλεται ως ένδειξη αφύπνισης, ως μια στιγμή όπου η κοινωνία επιχειρεί να δράσει. Ωστόσο, αυτή η δράση δεν ξεφεύγει από το ιδεολογικό πλαίσιο της εποχής. Η γυμναστική δεν είναι ουδέτερη δραστηριότητα όπως προαναφέραμε συνδέεται με την πειθαρχία, την ηθική διαμόρφωση και, τελικά, με την εθνική κανονικότητα που το κράτος επιδιώκει να εμπεδώσει. Έτσι, το κείμενο που ακολουθεί δεν είναι απλώς μια καταγραφή ενός τοπικού γεγονότος. Είναι μια μαρτυρία για το πώς η έννοια της «προόδου» συγκροτείται μέσα από συγκεκριμένες αξίες, προσδοκίες και ιεραρχίες, ακόμη και όταν εμφανίζεται με το προσωπείο της συλλογικής πρωτοβουλίας.
Ή Γυμναστική εν Ελλάδι μόλις προ ολίγων ενιαυτών εισαχθείσα, εύρε θέσιν εις πολλά Γυμναστήρια, ανιδρυμένα ήδη εις διαφόρους ελληνικάς πόλεις. Μετά πόσης φιλοτιμίας και ζήλου επεδόθησαν εις την γυμναστικήν οι Έλληνες, όπως διαπλάσωσι το εαυτών σώμα και μορφώσωσι συνεπώς τον νουν και την καρδίαν συμφώνως προς τας αρχαίας παραδόσεις, μαρτυρούσιν οι Ολυμπιακοί αγώνες. Εις όσα αγωνίσματα εγένοντο μέχρι τούδε εν τω Σταδίω, μετά τους Αμερικανούς την πρώτην θέσιν μεταξύ των άλλων αγωνιστών Γερμανών, Άγγλων, Γάλλων, Δανών, Ούγγρων κλπ. έχουσιν οι Έλληνες. Αυτή λοιπόν και μόνη η περίστασις είναι ικανή να καταδείξη οποίας επετέλεσεν η Γυμναστική προόδους εν Ελλάδι εν διαστήματι ολίγου χρόνου. Εν Αθήναις, εν Πάτραις, εν Κερκύρα, εν Μεσολογγίω και εν Πύργω τελευταίως συνεστήθησαν και υφίστανται γυμναστικοί Σύλλογοι με σκοπόν την διάδοσιν απανταχού, ν είναι δυνατόν της Ελλάδος, της γυμναστικής και της σκληραγωγίας, της θείας αυτής τέχνης, ην εγκολπωθέντες οι ημέτεροι πρόγονοι επέτυχον να προβάλωσιν ηρωϊκά στήθη κατά πολυκρίθμων εχθρών.[1]
Και ούτως εις τας κυριωτέρας ελληνικάς πόλεις έχει ήδη στήσει τον θρόνον της η Γυμναστική.
Ηθέλατε λοιπόν να υστερήση το Αγρίνιον, η μικρά αλλ’ ιστορική αυτή πόλις η επιδεικνύουσα υπερηφάνως εις τον ξένον τόσα στοιχεία προόδου; Ήθελατε να σταυρώση τας χείρας και αποναρκωθή, διότι ευρέθη ενεί εις μίαν γωνίαν της Αιτωλίας περιωρισμένη, η Αγρινιακή νεολαία; Ή ενομίσατε ότι δεν ήτο δυνατόν να έχη και το Αγρίνιον μίαν μερίδα κοινωνίας δρώσαν, ολίγους ανθρώπους συναισθανομένους ότι «ουκ επί άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος», ολίγους επιστήμονας, ολίγην μορφωμένην νεολαίαν, ολίγους εμπόρους, ένα Φωκιανόν, ένα Κορύλλον, ένα Γερούσην εις την θέλησιν και την επιμονήν, εις τον ζήλον και την δράσιν;
Όπως εύκολα μπορεί να διακρίνει κανείς, το κείμενο εντάσσεται πλήρως στο ιστορικό και ιδεολογικό κλίμα της Ελλάδας στα τέλη του 19ου αιώνα, μια περίοδο κατά την οποία το νεοσύστατο κράτος επιδιώκει να ενισχύσει την ταυτότητά του και να αποδείξει τη συνέχεια με το αρχαίο παρελθόν. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία έπαιξαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1896, οι οποίοι αναβίωσαν το αρχαίο ιδεώδες και ενίσχυσαν το εθνικό φρόνημα. Οι επιτυχίες των Ελλήνων αθλητών καλλιέργησαν την πεποίθηση ότι το σύγχρονο έθνος μπορεί να σταθεί επάξια δίπλα στα άλλα ευρωπαϊκά κράτη, γεγονός που αποτυπώνεται και στο κείμενο μέσω της έμφασης στη διάκριση των Ελλήνων.
Παράλληλα, η εποχή αυτή χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία της Μεγάλης Ιδέας, σύμφωνα με την οποία οι Έλληνες όφειλαν να φανούν αντάξιοι των προγόνων τους και να ενισχύσουν το κράτος τους. Στο πλαίσιο αυτό, η γυμναστική αποκτά ιδιαίτερη σημασία, αφού αντιμετωπίζεται ως μέσο ηθικής καλλιέργειας, πειθαρχίας και εθνικής διαπαιδαγώγησης. Η αναφορά στη «σκληραγωγία» και στα «ηρωικά στήθη» φανερώνει και μια έμμεση σύνδεση με τη στρατιωτική προετοιμασία, σε μια εποχή έντονων ανταγωνισμών στα Βαλκάνια.
Ήτο ίσως υπερβολή να νομίζη τις ότι εν Αγρινίω, τη μικροπόλει αυτή της Αιτωλίας, θα ενιδρύετο τόσω ταχέως γυμναστικόν σωματείον και με τριπλούν μάλιστα προορισμόν· αλλά και εσφαλμένος υπολογισμός το να πιστεύη ότι το Αγρίνιον είναι καταδεδικασμένον εις αφάνειαν, ότι δεν έχει να παρουσιάση σημεία τινά δράσεως και πολιτισμού. Όσοι προύτίμησαν την δευτέραν σκέψιν, εν δοθείση τινί περιστάσει, απέτυχον. Διότι ιδού ο «Ηρακλής» προβάλλων από του Αγρινίου.
Παρηκολούθουν οι Αγρινιώται τας προόδους της Γυμναστικής μετά ενδιαφέροντος και ησθάνοντο κρυφίαν χαράν επί τοις κατορθώμασι των ελληνικών γυμναστικών σωματείων. Αλλ’ η χαρά ήτο έμμεσος. Διατί να μη είναι αμεσωτέρα; Διατί να μη δράσωμεν και ημείς; Ήρκεσε το ερώτημα τούτο αμοιβαίως προβληθέν εν στενώ κύκλω, διά να ανακύψη αμέσως η περί ιδρύσεως γυμναστικού Συλλόγου ιδέα και επέλθη ευθύς η πραγμάτωσις αυτής.
Η ίδρυση γυμναστικών συλλόγων σε διάφορες πόλεις, όπως και ο «Ηρακλής» στο Αγρίνιο, αντανακλά την ανάπτυξη της αστικής κοινωνίας και τη διάδοση ευρωπαϊκών προτύπων οργάνωσης και πολιτισμού. Το ίδιο το όνομα του συλλόγου, εμπνευσμένο από τον Ηρακλή, υπογραμμίζει τη σύνδεση με την αρχαιότητα και τη συμβολική αξία της δύναμης και της αντοχής. Επιπλέον, η πρόβλεψη για καλλιτεχνικά τμήματα δείχνει ότι ο στόχος δεν είναι μόνο η σωματική ενδυνάμωση, αλλά η διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου ανθρώπου, σύμφωνα με τα ιδανικά της εποχής.
Την τελευταίαν Κυριακήν του παρελθόντος Φεβρουαρίου, το δημοτικόν κατάστημα του εκπαιδευτηρίου των θηλέων εκοσμείτο δι’ ελάτης, σημαιών και ανθέων, και μετ’ ολίγον συνήρχοντο εν τη αιθούση αυτού περί τους 200 εκ πάντων των κοινωνικών τάξεων του Αγρινίου, εν αις προεξάρχουσιν ο κ. Δήμαρχος, οι δημόσιοι υπάλληλοι, οι επιστήμονες και οι έμποροι, όπως αποφασίσωσι τα της συστάσεως του Συλλόγου των, εις ον έδωκαν αμέσως το όνομα «Ηρακλής». Η ιδέα επεκροτήθη, η απόφασις ελήφθη και ο σύλλογος είναι κοινή εν Αγρινίω συζήτησις μέχρι και της στιγμής, είμεθα βέβαιοι, καθ’ ην γράφομεν. Ο «Ηρακλής» του Αγρινίου θα έχη και τμήμα καλλιτεχνικόν, τμήμα δηλ. μουσικής και θεατρικής.
Η ίδρυση του «Ηρακλή» στο Αγρίνιο μπορεί να διαβαστεί ως μια αυθεντική στιγμή κοινωνικής ενεργοποίησης, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει και τα όρια αυτής της ενεργοποίησης. Η συλλογικότητα που αναδύεται δεν αμφισβητεί τις κυρίαρχες δομές· αντίθετα, κινείται μέσα στα δικά τους πλαίσια και τις επιβεβαιώνει. Η συμμετοχή «εκ πάντων των κοινωνικών τάξεων» συνυπάρχει με τη σαφή προβολή των τοπικών ελίτ, ενώ η πρόοδος εξακολουθεί να ορίζεται με όρους πειθαρχίας, ηθικής και εθνικής χρησιμότητας.
Σε συνδυασμό με την πρώτη δημοσίευση, γίνεται φανερό ότι η εικόνα της επαρχίας δεν μεταβάλλεται ουσιαστικά· απλώς εμπλουτίζεται. Από την παθητική, «σεμνή» πόλη που περιμένει την ανάπτυξη, περνάμε σε μια πόλη που δρα, αλλά δρα με τρόπους αποδεκτούς, ακίνδυνους και πλήρως εναρμονισμένους με το κυρίαρχο αφήγημα της εποχής. Η πρωτοβουλία υπάρχει, αλλά δεν συγκρούεται., η πρόοδος προβάλλεται, αλλά δεν επαναπροσδιορίζεται. Ίσως, τελικά, αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία δεν είναι τόσο το ίδιο το γεγονός της ίδρυσης ενός συλλόγου, όσο ο τρόπος με τον οποίο αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη αφήγηση, μια αφήγηση όπου η κοινωνία καλείται να κινηθεί, αρκεί να κινηθεί «σωστά». Και μέσα σε αυτή τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην κίνηση και τον περιορισμό, μπορούμε να διακρίνουμε όχι μόνο το Αγρίνιο του 1896, αλλά και τις πιο διαχρονικές όψεις του φαντασιακού της φυλής.
——————————————————————————————————————————————————————–
Υποσημείωση: Οι χρονολογίες που καταγράφονται πριν την 16η Φεβρουαρίου 1923 είναι σύμφωνες με την χρονολόγηση των πηγών. Για την αντιστοίχιση με τη σημερινή χρονολόγηση πρέπει στην αντίστοιχη χρονολογία να προστεθούν 13 μέρες.
Παραπομπές: 1. Έχει διατηρηθεί η γλώσσα και η ορθογραφία του κειμένου πλην του πολυτονικού.
Πηγή: Έως το Αγρίνιον, Νεολογος των Πατρών, Παρασκευη 29.3.1896, αρ. φυλ. 589, σελ. 1
Φωτογραφία:
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
