...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Το αρχοντικό Σωχωρίτη και η έτοιμη μελέτη
| Από το συγκρότημα σώζεται (ακόμα) ένα τμήμα της μάντρας
και η κεντρική οικία, κτισμένη με εμφανή οχυρωματική διάθεση |
Το Αρχοντικό Σωχωρίτη, το οποίο αποκτήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού το 1988, αφού είχε ήδη από το 1979 χαρακτηριστεί διατηρητέο ιστορικό μνημείο τέχνης, συγκαταλέγεται στα ελάχιστα σωζόμενα δείγματα της αστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα στο Αγρίνιο, καθώς η εκτεταμένη καταστροφή των κτισμάτων της οθωμανικής περιόδου έχει στερήσει την πόλη από βασικά τεκμήρια της ιστορικής της συνέχειας, γεγονός που καθιστά τη διατήρησή του κρίσιμη για την κατανόηση της αρχιτεκτονικής, κοινωνικής και πολιτισμικής φυσιογνωμίας της εποχής, ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι τα εσωτερικά του διακοσμητικά στοιχεία διασώζουν αυθεντικά δείγματα λαϊκής τέχνης.
Η σημερινή κατάσταση εγκατάλειψης και προχωρημένης φθοράς, μέσα στην οποία το κτίριο παραμένει εκτεθειμένο σε άμεσο κίνδυνο δομικής κατάρρευσης, υπογραμμίζει με ιδιαίτερη ένταση τη σημασία της τεκμηριωμένης δημοσίευσης του αρχαιολόγου Νίκου Καπώνη με τίτλο «Το αρχοντικό Σωχωρίτη», η οποία παρουσιάστηκε στην ημερίδα «Η μνήμη του επαρχιακού αστικού τόπου και τοπίου: Το Αγρίνιο μέχρι τη δεκαετία του ’60», που διοργάνωσε το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων στο Αγρίνιο, στις 23 Σεπτεμβρίου του 2000 και δημοσιεύτηκε το 2003 στα πρακτικά της ημερίδας, σε έκδοση της Σχολής Διαχείρισης Φυσικών Πόρων και Επιχειρήσεων Αγρινίου, με γενική επιμέλεια της Κωνσταντίνας Μπάδα, επιμέλεια κειμένων της Μίρκας Παλιούρα και καλλιτεχνική επιμέλεια του Κωνσταντίνου Ιγνατιάδη, αποτελώντας έως σήμερα τη βασική επιστημονική αναφορά για την ιστορία, την αρχιτεκτονική αξία και τον ρόλο του μνημείου στη συλλογική μνήμη της πόλης.
Η δημοσίευση Καπώνη
Η οικία Σωχωρίτη, η οποία βρίσκεται στην οδό Κακαβιάς 9, εντάσσεται, σύμφωνα με τη δημοσίευση αυτή, στα ελάχιστα σωζόμενα κτίρια της πρώιμης μετεπαναστατικής περιόδου του Αγρινίου, δεδομένου ότι ο χαρακτηρισμός της ως ιστορικού μνημείου στηρίχθηκε τόσο στην αξία της ως αστικής κατοικίας του 19ου αιώνα όσο και στη διατήρηση διακοσμητικών στοιχείων που συνδέονται άμεσα με τη λαϊκή καλλιτεχνική παραγωγή της εποχής. Η αγορά της από το Υπουργείο Πολιτισμού, με πρόθεση τη στέγαση της 8ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, δεν συνοδεύτηκε ποτέ μέχρι σήμερα από ένα συνεκτικό πρόγραμμα συντήρησης, που θα εξασφάλιζε την προστασία της.
Τα διαθέσιμα ιστορικά στοιχεία για το κτίριο, σύμφωνα με τη δημοσίευση Καπώνη, παραμένουν περιορισμένα, ωστόσο είναι γνωστό ότι ανήκε στην οικογένεια Σωχωρίτη, η οποία εγκαταστάθηκε στο Αγρίνιο μετά την Επανάσταση του 1821, προερχόμενη από τη Σωχώρι της Ευρυτανίας, με πρώτο ιδιοκτήτη τον Αθανάσιο Σωχωρίτη, γεγονός που εντάσσει την ανέγερση του Αρχοντικού στο πλαίσιο της κοινωνικής συγκρότησης της πόλης κατά τις πρώτες δεκαετίες του ελληνικού κράτους.
Από το αρχικό συγκρότημα διατηρείται σήμερα ένα τμήμα μόνο του ψηλού περιβόλου, ο οποίος έφερε τυφεκιοθυρίδες και παρουσίαζε έντονο οχυρωματικό χαρακτήρα, στοιχείο που αντανακλά τις συνθήκες ανασφάλειας της περιόδου, ενώ η ίδια η κατοικία αποτυπώνει ανάλογη αμυντική λογική τόσο στη διάταξη όσο και στη μορφολογία της. Ο περίβολος, που πιθανότατα περιέβαλλε το σύνολο του οικοδομήματος και εκτεινόταν έως γειτονικές οδούς, διέθετε κεντρική τοξωτή πύλη στην ανατολική πλευρά, η οποία κατεδαφίστηκε σε μεταγενέστερη φάση, καθώς και μικρότερες εισόδους που εξυπηρετούσαν τη λειτουργία του συγκροτήματος.
Η οικοδομική εξέλιξη της οικίας, σημειώνει ο Καπώνης, διαμορφώθηκε σε δύο κύριες φάσεις, εκ των οποίων η αρχική αφορά τον βασικό όγκο του κτιρίου στη βορειοδυτική πλευρά του οικοπέδου με ορθογώνια κάτοψη, ενώ σε επόμενη περίοδο προστέθηκε πυργοειδής επέκταση στη βόρεια πλευρά, η οποία συνδυάζει λιθόκτιστο κατώτερο τμήμα με πλινθόκτιστο ανώτερο ενισχυμένο με ξύλινο οπλισμό, ενισχύοντας τη συνολική αμυντική φυσιογνωμία του κτίσματος.
Η εσωτερική διάρθρωση αναπτύσσεται σε τρία επίπεδα. Το ημιυπόγειο κατώι καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του ισογείου και λειτουργεί ως αποθηκευτικός χώρος που φωτίζεται από μεγάλα σιδερόφρακτα παράθυρα, ενώ το υπόλοιπο ισόγειο περιλαμβάνει την ανατολική είσοδο, την κτιστή σκάλα και έναν κύριο χώρο. Στο επίπεδο του ημιώροφου διαμορφώνονται δύο μεγάλα δωμάτια πάνω απ’ το κατώι και ένα τρίτο στο πλατύσκαλο της σκάλας, με διάδρομο που συνδέει τη νότια είσοδο με τον κεντρικό πυρήνα του Αρχοντικού, ενώ στο μεσαίο πάτωμα τοποθετείται ο αργαλειός, στοιχείο που φανερώνει τη συνύπαρξη οικιακής και παραγωγικής λειτουργίας. Ο όροφος, στον οποίο οδηγεί η ξύλινη σκάλα, συγκροτεί τον κύριο χώρο διαβίωσης, με τους χώρους κοινωνικής και ιδιωτικής χρήσης να αναπτύσσονται γύρω από το πλατύσκαλο. Ο χώρος αυτός φωτίζεται από μεγάλα παράθυρα που διαμορφώνουν εσωτερικές κόγχες. Στο πιο ψηλό τμήμα της πυργοειδούς προσθήκης χωροθετούνται οι βοηθητικοί χώροι, όπως η κουζίνα και το αποχωρητήριο, επιλογή που σχετίζεται με ζητήματα υγιεινής και λειτουργικής απομόνωσης από τους κύριους χώρους κατοίκησης.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η διακόσμηση των ξύλινων οροφών, οι οποίες φέρουν πλούσιο γραπτό διάκοσμο που συνδυάζει προεπαναστατικά στοιχεία με αισθητικές τάσεις του 19ου αιώνα, όπως αποτυπώνεται στον ξυλόγλυπτο ομφαλό του σαλονιού με γεωμετρική διάταξη και γραπτό στεφάνι ανθέων, διάκοσμο που παραπέμπει κυρίως σε μεταβυζαντινά κατασκευαστικά πρότυπα. Σε άλλους χώρους εντοπίζονται νεοκλασικές επιδράσεις, όπως τετράγωνα φατνώματα με ζωγραφισμένα μπουκέτα λουλουδιών και αρχαϊκά σύμβολα, στοιχεία που αντανακλούν τη διάχυση της επίσημης αθηναϊκής διακοσμητικής στην επαρχία.
Η εξωτερική μορφή του κτιρίου ενισχύει τον αμυντικό του χαρακτήρα μέσω του περιορισμένου αριθμού ανοιγμάτων, της καταχύτρας επάνω από την ανατολική είσοδο και των τυφεκιοθυρίδων στον περίβολο και στο κατώγι. Η χρονολόγηση της οικοδομής στηρίζεται αφενός στην εγχάρακτη επιγραφή του 1872, η οποία αφορά μεταγενέστερη οικοδομική φάση, και αφετέρου σε μαρτυρίες που τοποθετούν την αρχική ανέγερση στις αρχές της δεκαετίας του 1840, περίοδο κατά την οποία διαμορφώθηκαν οι βασικοί όγκοι.
Οι ομοιότητες της οικίας Σωχωρίτη με άλλα αρχοντικά της ίδιας περιόδου στον ελλαδικό χώρο επιβεβαιώνουν την ένταξή της σε ένα ευρύτερο αρχιτεκτονικό πλαίσιο, όπου συνυπάρχουν η τοπική παράδοση και οι αστικές επιδράσεις της οθωμανικής και της νεοελληνικής πραγματικότητας, ενώ η έντονη οχύρωσή της συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες της καποδιστριακής και πρώιμης οθωνικής περιόδου, όταν η ανασφάλεια και οι συγκρούσεις καθιστούσαν αναγκαία την κατασκευή ισχυρών κατοικιών από τις εύπορες οικογένειες. Μέσα από την τυπολογία, τη μορφολογία και τη συνολική αρχιτεκτονική της σύνθεση, η οικία Σωχωρίτη αναδεικνύεται ως φορέας μνήμης μιας μεταβατικής εποχής, κατά την οποία η προεπαναστατική παράδοση συνυπάρχει με τις πρώτες μορφές αστικής συγκρότησης του Αγρινίου.
Η σημερινή κατάσταση
Εκείνο που οφείλουμε να επισημάνουμε είναι το γεγονός ότι, η σημερινή κατάσταση του Αρχοντικού Σωχωρίτη γεννά έντονο προβληματισμό, καθώς η παρατεταμένη εγκατάλειψη και η απουσία ουσιαστικών παρεμβάσεων συντήρησης[1] εντείνουν τον κίνδυνο μη αναστρέψιμων φθορών και ενδεχόμενης απώλειας ενός μοναδικού μνημείου της πόλης. Η δρομολόγηση της μετατροπής της καπναποθήκης Παπαπέτρου, την οποία έχει αναλάβει η αρμόδια Εφορεία, δημιουργεί εύλογους φόβους, σε όλους όσους νοιάζονται γι’ αυτά, ότι το Αρχοντικό Σωχωρίτη κινδυνεύει να περιέλθει σε καθεστώς de facto εγκατάλειψης από το Υπουργείο Πολιτισμού, εφόσον οι υπηρεσιακές και λειτουργικές ανάγκες του υπουργείο και της αρμόδιας Εφορείας έχουν μετατοπιστεί αλλού. Η εξέλιξη αυτή ισοδυναμεί, ίσως, με μια σιωπηρή παραίτηση από την ευθύνη διατήρησης ενός κρίσιμου φορέα της ιστορικής και αστικής μνήμης του Αγρινίου, ιδιαίτερα μάλιστα, τη στιγμή κατά την οποία η Εφορεία έχει ήδη από το 2017 αρχιτεκτονική μελέτη αποτύπωσης και αποκατάστασης του Αρχοντικού «στα συρτάρια της».
Μια μελέτη που περιμένει την υλοποίηση της
Την μελέτη έχει εκπονήσει το γραφείο μελετών – κατασκευών arctan, το οποίο στελεχώνεται από αρχιτέκτονες και πολιτικούς μηχανικούς συνεργαζόμενους με όλο το φάσμα των ειδικοτήτων που απαιτούν ο σχεδιασμός και η διαχείριση σύγχρονων κτιριακών έργων, με πολυετή επαγγελματική πορεία των μελών της ομάδας του, το οποίο αναλαμβάνει τον σχεδιασμό, την αρχιτεκτονική και στατική επίλυση, καθώς και την επίβλεψη νέων και υφιστάμενων κατασκευών.
Στην ιστοσελίδα του arctan στο διαδίκτυο (Δείτε: https://arctan.gr/) υπάρχουν ήδη αναρτημένα μερικά ενδεικτικά στοιχεία αυτής της μελέτης, από την οποία αναδημοσιεύσαμε σήμερα ορισμένα από αυτά.
Η Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας και ο Δήμος Αγρινίου, που μολονότι δεν είναι ιδιοκτήτης του Αρχοντικού Σωχωρίτη και συνεπώς δεν διαθέτει τη θεσμική δυνατότητα να προχωρήσει αυτοτελώς στην ωρίμανση και υλοποίηση του έργου αποκατάστασης, επιβάλλεται, «όσο είναι ακόμα καιρός», να πιέσουν από κοινού το υπουργείο Πολιτισμού, όσο και το Περιφερειακό Ταμείο που διαχειρίζεται τα κονδύλια, να εντάξουν το ετοιμόρροπο, αν και διατηρητέο, κτίριο στο νέο πρόγραμμα, όπου η χρηματοδοτική δυνατότητα παραμένει θεωρητικά ανοικτή μέσω της ΒΑΑ.
Υ.Γ. 1. Οι σημαντικές ελλείψεις της πόλης του Αγρινίου δεν είναι η ανυπαρξία αυτοκρατορικών σιντριβανιών στις πλατείες της πόλης. Οι όποιες προτάσεις έχουν κατατεθεί προς αυτή την κατεύθυνση, εκτός από το γεγονός ότι, κατά την εκτίμησή μου, είναι έξω και πέρα από κάθε καλαισθησία του δημόσιου χώρου της ΠΟΛΗΣ ΜΑΣ, είναι και τελείως ανίκανες «να μας δροσίζουν τις ζεστές μέρες του καλοκαιριού», όπως γράφεται. Υπάρχουν σημαντικότερα πράγματα που πρέπει να διεκδικηθούν και σε κεντρικό και σε τοπικό επίπεδο. Ένα από αυτά είναι και το παραπάνω.
Υ.Γ. 2. Παιδιά, με φειδώ το «όραμα», γιατί θαρρώ, πως έχουμε ξεφύγει.
Υ.Γ. 3. Και μια συμβουλή προς μελλοντικούς υποψηφίους: η τεχνική νοημοσύνη είναι ένα χρήσιμο εργαλείο· η ονείρωξη όμως, αν και είναι χρήσιμη διαδικασία, είναι ιδιωτικού χαρακτήρα και όχι δημοσίου.
—————————————————————————————————————,———————–
Παραπομπή: 1. Εξ όσων γνωρίζουμε, από το 1998, που το υπουργείο Πολιτισμού αγόρασε με χρήματα του Ελληνικού Δημοσίου το συγκεκριμένο «Αρχοντικό» έχει δαπανήσει στις 10.12.2010, 900 ευρώ, για «καθαρισμό εσωτερικού και εξωτερικού χώρου και απομάκρυνση των μπαζών σύνολο δαπάνης σε ευρώ : το ποσό των Ενιακοσίων ευρώ (900,00€) συμπεριλαμβανομένου του Φ. Π. Α. 23%, που είναι Διακόσια Επτά ευρώ (207,00€)» και την παραπάνω και το κόστος της παραπάνω μελέτης, η οποία, αν και παραλήφθηκε το 2017, παραμένει ακόμα στα συρτάρια του.
Πηγή: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Σχολή Διαχείρισης Φυσικών Πόρων και Επιχειρήσεων Αγρινίου, Η μνήμη του επαρχιακού αστικού τόπου και τοπίου: Το Αγρίνιο μέχρι τη δεκαετία του ’60, έκδοση Μεταίχμιο και Δήμος Αγρινίου, Ιούνιο 2003.
Φωτογραφίες: 1. Discoveryaitoloakarnania Aristotelis Berikos 29 Μαΐου 2025 | 2. 2. Επεξεργασμένη αναπαράσταση με IA του ξυλόγλυπτου ομφαλού στο ταβάνι του σαλονιού. Η πρωτότυπη βρίσκεται στη διεύθυνση: https://sinidisi.gr/archontiko-sochoriti-o-dimos-agrinioy-anoixe-ypoyrgeio/
——————————————————— ———————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
