Ο αρχειομαρξισμός στο Αγρίνιο

Λευτέρης Τηλιγάδας

Η ιδιαιτερότητα του Αγρινίου – Ιδεολογία, δράση και διωγμός

Ο αρχειομαρξισμός αποτέλεσε ένα ιδιότυπο ρεύμα της ελληνικής Αριστεράς, το οποίο γεννήθηκε γύρω στο 1920, ως θεωρητική και πολιτική διαφοροποίηση από την κυρίαρχη γραμμή του κομμουνιστικού κινήματος. Οι οπαδοί του πήραν το όνομά τους από το περιοδικό Αρχείο Μαρξισμού, που άρχισε να εκδίδεται το 1923, με κύριο σύνθημά τους το «πρώτα μόρφωση, μετά δράση». Αντιτάσσονταν στις μαζικές κινητοποιήσεις και στον παραδοσιακό συνδικαλισμό, προτάσσοντας τη διανοητική και θεωρητική καλλιέργεια ως προϋπόθεση κάθε επαναστατικής δράσης.

Αρχικός ηγέτης της οργάνωσης ήταν ο Φραγκίσκος Τζουλάτι, κάτω από την καθοδήγηση του οποίου συγκροτήθηκε ο λεγόμενος «Πρώτος Πυρήνας». Μετά το 1926, το ρεύμα μαζικοποιήθηκε, αποκτώντας ρίζες σε συντεχνιακά σωματεία – κυρίως τσαγκαράδων, οικοδόμων, ζαχαροπλαστών, αρτεργατών και φοιτητών. Η οργάνωση, όμως, παρέμεινε περιθωριακή στο βιομηχανικό προλεταριάτο και σε περιοχές με έντονο προσφυγικό στοιχείο, με μοναδική εξαίρεση το Αγρίνιο.

Η αποχώρηση του Τζουλάτι από την ηγεσία, σε μια περίοδο που το κίνημα όδευε προς πιο μαχητικές μορφές δράσης, έφερε επικεφαλής τον Δημήτρη Γιωτόπουλο (γνωστό και ως «Βελουχιώτη» της Αρχειομαρξιστικής ηγεσίας), έναν άνθρωπο εκτός του αρχικού Πυρήνα. Ο διορισμός του, χωρίς εσωτερικές εκλογικές διαδικασίες, συνδυάστηκε με μια αυταρχική, σχεδόν μυστικιστική μορφή ηγεσίας, με αναφορά σε μια «αόρατη αρχή» που αποκαλούνταν «Εργασία», η οποία στην πραγματικότητα ήταν ο ίδιος και ο στενός του συνεργάτης, ηθοποιός Γιώργος Βιτσώρης. Το νέο ηγετικό δίδυμο προώθησε τη μετωπική σύγκρουση με το ΚΚΕ σε όλα τα επίπεδα, με τις αντιπαραθέσεις να φτάνουν συχνά στα άκρα, με φαλτσέτες και πιστόλια στους δρόμους και στα συνδικάτα και τελικό απολογισμό ακόμη και νεκρούς.

Απότοκος αυτού του κλίματος ήταν και η είδηση που δημοσιεύουμε σήμερα στη στήλη ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΑΓΡΙΝΙΟΥ και αφορά σε αυτή την περίοδο της έντονης ιδεολογικής πόλωσης στο εργατικό κίνημα του Μεσοπολέμου, με το Αγρίνιο να μην μένει έξω από αυτή τη σύγκρουση. Οι Αρχειομαρξιστές είχαν αποκτήσει σημαντική παρουσία στα σωματεία της πόλης από τα μέσα της δεκαετίας του ’20 και κυρίως μέσα από τις τάξεις των τσαγκαράδων, των καπνεργατών και άλλων επαγγελματιών, προβάλλοντας έναν ριζοσπαστικό, αλλά βαθιά αντι-σταλινικό λόγο.

Η ιδιαιτερότητα του Αγρινίου

Το Αγρίνιο αποτέλεσε μια ξεχωριστή περίπτωση στην ιστορία του αρχειομαρξιστικού κινήματος. Εφώ, η δράση των αρχειομαρξιστών ξεκίνησε ήδη από το 1925, όχι ως λέσχη θεωρητικής αναζήτησης αλλά ως οργανωμένη παρέμβαση στο εργατικό κίνημα της πόλης. Κατά την απεργία των καπνεργατών το 1926, οι αρχειομαρξιστές έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο, γεγονός που τους ανέδειξε ως ένα από τα πλέον μαχητικά στοιχεία της ελληνικής Αριστεράς εκείνης της εποχής.

Το 1933, σύμφωνα με τα Αρχεία του Τρότσκι για την Ελλάδα, στο Αγρίνιο δραστηριοποιούνταν περίπου 130 αρχειομαρξιστές. Είχαν ισχυρή παρουσία όχι μόνο στους καπνεργάτες αλλά και στους τσαγκαράδες, τους ράπτες, τους ξυλουργούς, τα γκαρσόνια και άλλες επαγγελματικές κατηγορίες, ακόμη και στο προσφυγικό σωματείο.

Πάνος Αναστασίου

Κεντρικός πολιτικός καθοδηγητής του κινήματος στην περιοχή ήταν ο Πάνος Αναστασίου, τσαγκάρης από τα Καλύβια. Το 1918, σε ηλικία 16 ετών, μετακινήθηκε στην Αθήνα και το 1921 συνδέθηκε με τον πρωτοπόρο Μπολσεβίκο-Λενινιστή Φραγκίσκο Τζουλάτι. Έλαβε μέρος στην πρώτη συνδιάσκεψη του «Αρχείου του Μαρξισμού» το 1924 και, επιστρέφοντας στο Αγρίνιο, αναδείχθηκε σε βασικό συνδικαλιστικό και πολιτικό οργανωτή. Ηγήθηκε του σωματείου των τσαγγαράδων, υπήρξε γραμματέας του Εργατικού Κέντρου και έπαιξε κομβικό ρόλο στη Γενική Απεργία του 1926, στρατολογώντας μαζικά μέλη της εργατικής τάξης της πόλης στον αρχειομαρξισμό και κερδίζοντας την πλειοψηφία του τοπικού ΚΚΕ. Παράλληλα, συνέβαλε καθοριστικά στον έλεγχο της Παμπροσφυγικής (οργάνωσης των Μικρασιατών προσφύγων του Αγίου Κωνσταντίνου, από τον αρχειομαρξιστικό χώρο.

Το 1930 συμμετείχε σε μεγάλη καπνεργατική απεργία, ενάντια και στη θέση του ΚΚΕ, γεγονός που του στοίχισε βαριές καταδίκες με βάση το «Ιδιώνυμο» του Βενιζέλου. Η δράση του προκάλεσε την οργή του σταλινικού μηχανισμού, που τον θεωρούσε επικίνδυνο υπονομευτή της κομματικής γραμμής. Μετά την κλιμάκωση της καταστολής, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα μαζί με άλλους συναγωνιστές του, παραμένοντας ενεργός στην πολιτική πάλη. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, πολλοί αρχειομαρξιστές επέστρεψαν στο Αγρίνιο και εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ. όπως και ο Αναστασίου, ο οποίος ανέλαβε καθήκοντα στο χωριό του.

Τον Ιανουάριο του 1944 του ανατέθηκε η ανατίναξη τρένου που θα μετέφερε τον πυρήνα του Τάγματος Ασφαλείας Αγρίνιου από την Πάτρα στο Αγρίνιο. Η αποστολή δεν εκτελέστηκε γιατί η ομάδα των ανταρτών έφτασε στο προκαθορισμένο σημείο με μερικά λεπτά καθυστέρηση και το τρένο με τον 5ο λόχο του Τάγματος Ασφαλείας των Πατρών είχε περάσει. Ακολούθησαν ανταρτοδικεία, από τα οποία τελικά αθωώθηκε. Μεταφέρθηκε στο Καρπενήσι, όπου βρήκε στήριξη από τον Άρη Βελουχιώτη, ο οποίος φέρεται να έσκισε το κατηγορητήριο και του έδωσε σημείωμα ελεύθερης μετακίνησης. Στο βιβλίο του, «Ο σφαγιασμός των Αρχειομαρξιστών της περιοχής Αγρινίου από τον Ελληνικό Σταλινισμό» (εκδόσεις Άρδην – 2002), μάλιστα, ο Γιάννης Καρύτσας έχει καταγράψει τον παρακάτω χαρακτηριστικό διάλογο ανάμεσα στους δύο άντρες:

– (Βελουχιώτης): Διαφωνείτε με τη θέση του κόμματος;
– (Αναστασίου): Ναι. Εμείς πήραμε μέρος στον ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ για να βοηθήσουμε το κίνημα. Αλλά διαφωνούμε στη θέση που παίρνει το κόμμα και κάνει διαπραγματεύσεις με την Κυβέρνηση του Καϊρου. Φοβούμαστε πως θα καταλήξει σε βάρος του κινήματος.
– (Βελουχιώτης): Εφόσον βρίσκομαι και εγώ στην κορυφή της ηγεσίας του κινήματος να έχεις απόλυτη εμπιστοσύνη.
– (Αναστασίου): Εύχομαι η γνώμη μου και οι φόβοι μου να διαψευστούν.

Αυτή η παρέμβαση του Άρη ενόχλησε ακόμα περισσότερο τους εσωκομματικούς του αντιπάλους με αποτέλεσμα τον Μάρτιο του 1944 να συνελήφθη εκ νέου και τον Απρίλιο να δολοφονηθεί στο Καρπενήσι, πέφτοντας θύμα εσωτερικών εκκαθαρίσεων στον χώρο της Αντίστασης.

Άλλοι αρχειομαρξιστές στο Αγρίνιο ήταν οι: Αλεξιάδης Ν., Ανδρεάδης, Α., Ανδρεάδης Στέλιος, Αρμογένης Γιώργος , Βάγιας, Βεργίδης, Γεωργιάδης Μ., Γιδαρόπουλος Στ. Γιοβάνης, Διαμαντογιάννης, Ευπατρίδης, Ζαχαριάδης Νίκος, Ζησιμόπουλος Νίκος, Ζησιμόπουλος Γιώργος, Θεμελής Γιάννης, Θεμελιδάκης Θέμης, Θεμελής Μήτσος, Καλογερίδης, Καλογεράκης Κώστας, Καλύβας Χρ., Κανελλίδης, Κανέλλος, Καπετανάκης Γιάννης, Καπετανάκης Λευτέρης, Καπετανάκης Μήτσος, Καπετανάκης Νίκος, Καπετανάκης Τριαντάφυλλος, Καραλής, Καστάρας, Κασκαβέλης Χρήστος, Κοσμάς Κ, Κωνσταντίνου Γιώργος (ταχυδρομικός), Λαδάς Θεόδωρος, Λαδάς Κώστας, Μάγειρας Γιάννης, Μπαϊρακτάρης Κώστας, Μπαρχαμπάς Κώστας, Μπαρχαμπάς Λάκης, Μαρογιαννόπουλος, Μυλωνάς Δ., Ξανθοπούλου Ευανθία, Ξανθοπούλου Κατίνα, Ξανθόπουλος Ιορδάνης, Ξανθόπουλος Νίκος, Παγώνης Νίκος, Παπαδόπουλος Θωμάς, Ράπτης Βασίλης, Ρούτσης Σωτήρης, Ρούτσης Βασίλης, Σάφαρης, Σπάρταλης, Σταματιάδης, Σταματιάδου Ευγ., Σταμπέλος Αντ., Σωφρονίου Σ., Τζαμέλης, Τσάμης, Τσεκούρας Θ., Τομαρίδης,, Τουρκοβασίλης Κ., Τσίρηκας Ι., Φιλιππίδης Α., Φλώρος Μ. (Ανταποκριτής της Τροτσκιστικής εφημερίδας «Πάλη των Τάξεων»).

Μετά την αιματηρή απεργία των καπνεργατών του 1926 οι Αρχειομαρξιστές του Αγρινίου είχαν τον έλεγχο στα παρακάτω σωματεία:

Καπνεργατών. Τον έλεγχο είχαν οι: Γιώργος Αρμογένης, Νίκος Ζαχαριάδης, τα αδέρφια Θεμελή, Κώστας Καλογεράκης, τα αδέρφια Καπετανάκη, Γιάννης Μάγειρας, τα αδέρφια Μπαρχαμπά, Θωμάς Παπαδόπουλος, τα αδέρφια Ξανθοπούλου, Π. Σκαμνέλης και ο Αλέκος Τσεκούρας.
Υποδηματεργατών. Τον έλεγχο είχαν οι: Πάνος Αναστασίου, Κώστας Λαδάς, τα αδέρφια Μπαρχαμπά, τα αδέρφια Ρούτση, Σάφαρης, Τζαμέλης.
Ραπτεργατών. Γιώργος Ζησιμόπουλος, Χρήστος Κασκαβέλης, Β. Κατσώρης, Νίκος Καράτσαλος.
Ξυλουργών. Τον έλεγχο είχε ο Νίκος Ζησιμόπουλος.
Παμπροσφυγική. Τον έλεγχο είχαν οι: Α. Φιλιππίδης, Σ. Σωφρονίου και ο Καστάρας.

Οι εκτελέσεις

Στο Αγρίνιο της προσφυγιάς και της βιοπάλης, οι αρχειομαρξιστές βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του καπνεργατικού κινήματος και της πολιτικής δράσης της Αριστεράς. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα ονόματα των Καπετανάκηδων, των Θεμελήδων, των Λαδάδων και δεκάδων άλλων που πρωταγωνίστησαν στους μεγάλους εργατικούς αγώνες του Μεσοπολέμου – και λίγα χρόνια αργότερα, έπεσαν θύματα των εσωτερικών συγκρούσεων της Αντίστασης (για να το πούμε κομψά).

Αρμογένης Γιώργος. Συνδικαλιστής καπνεργάτης, μέλος της διοίκησης του σωματείου. Δεν είναι γνωστές οι λεπτομέρειες της εκτέλεσής του.
Ζαχαριάδης Νίκος. Δυναμικός καπνεργάτης και ρήτορας του Αγρινιώτικου εργατικού κινήματος. Εκτελέστηκε στο Ζελίχοβο τον Ιούλιο του 1944.
Ζησιμόπουλος Νίκος. Επικεφαλής των ξυλουργών, με πλούσια συνδικαλιστική δράση. Εκτελέστηκε στην Κλεπά το 1944.
Θεμελής Γιάννης. Συμμετείχε στη μεγάλη απεργία του 1926 και διέπρεψε ως διανοούμενος του κινήματος. Αν και εργάτης, η αυτομόρφωση τον έφερε να δίνει θεωρητικές διαλέξεις σε Αγρίνιο και Αθήνα. Φυλακίστηκε το 1929, μετά τα αιματηρά επεισόδια στο Αγρίνιο. Εκτελέστηκε το 1944
Θεμελής Μήτσος. Υπήρξε βασικός οργανωτής των απεργιών του Πειραιά και των Λιπασμάτων. Εκτελέστηκε στην Κοκκινιά, το Δεκέμβρη του 1944, όταν σταλινικοί τον απήγαγαν μετά από μια διαδήλωση. Προσπάθησε να διαφύγει, αλλά το κορμί του βρέθηκε διάτρητο από σφαίρες.
Θεμελής Θεμελής. Ήταν δικηγόρος και παρότι δεν ήταν οργανωμένος, εκτελέστηκε στο Παγκράτι μόνο και μόνο επειδή είχε αδέλφια στον τροτσκιστικό χώρο.
Καλογεράκης Κώστας. Μικρασιάτης και αυτός, αν και για ένα διάστημα παρέμεινε εντός ΚΚΕ, δρούσε υπόγεια υπέρ των αρχειομαρξιστών. Εξορίστηκε στην Ανάφη και εκτελέστηκε το 1944 στην Τατάρνα Ευρυτανίας.
Καλογερίδης. Με 20 χρόνια δράση στους καπνεργάτες, μπήκε στον ΕΛΑΣ και εκτελέστηκε κατά τη διάρκεια της Κατοχής.
Καπετανάκης Μήτσος. Συμμετείχε σε κάθε απεργιακό μέτωπο, από την απεργία στο Ρουφ το 1928 και εκείνη του Παπαστράτου το 1936, ως τις τελευταίες του μέρες το 1944, όταν ανέβηκε στο βουνό. Εκεί, συνελήφθη από σταλινικούς και κρατήθηκε στο Μπερίκο μαζί με τον αδερφό του Λευτέρη. Ύστερα από ανακρίσεις, εκτελέστηκε στο Ζελίχοβο τον Ιούλιο του 1944.
Καπετανάκης Λευτέρης. Ο μικρότερος αδερφός των Καπετανάκηδων, πλήρωσε με τη ζωή του απλώς και μόνο επειδή ήταν αδερφός αρχειομαρξιστών. Εκτελέστηκε στο Ζελίχοβο τον Ιούλιο του 1944, μόλις 23 ετών.
Κωνσταντίνου Γιώργος. Καπνεργάτης. Δεν είναι γνωστές οι λεπτομέρειες της εκτέλεσής του.
Λαδάς Κώστας. Ηγέτης του τοπικού σωματείου τσαγκαράδων και αντιπρόεδρος του Εργατικού Κέντρου Αγρινίου. Πιστεύοντας ότι οι διεθνιστές επαναστάτες δεν έπρεπε να μείνουν έξω από το μαζικό κίνημα της Αντίστασης, εντάχθηκε στο ΕΑΜ και έγινε μέλος της διοίκησης του Εργατικού ΕΑΜ Αγρινίου. Αργότερα, ανέβηκε στο βουνό με τον ΕΛΑΣ, ενώ είχε προειδοποιηθεί ότι μπορεί να δολοφονηθεί ως αρχειομαρξιστής. Επεδίωξε να μάθει νέα για την τύχη του Πάνου Αναστασίου. Τον Ιούνιο του 1944 συνελήφθη από την ΟΠΛΑ και μεταφέρθηκε στο χωριό Ζελίχοβο (Αγία Παρασκευή), όπου και εκτελέστηκε στις αρχές Ιουλίου, χωρίς να περάσει από ανταρτοδικείο.
Λαδάς Χρήστος. Αδελφός του Κώστα, οργανωμένος στο «Αρχείο» από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσης του. Δολοφονήθηκε από «μονολιθικούς» (σταλινικούς) το 1927 στην οδό Λυκούργου της Αθήνας.
Μάγειρας Γιάννης. Καπνεργάτης με παρελθόν φυλακίσεων. Σκοτώθηκε το καλοκαίρι του 1944 κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες.
Μπαϊρακτάρης Κώστας. Αγρονόμος, ήταν ανάμεσα στα θύματα που καταγράφει ο Θανάσης Κακογιάννης, πρώτος μετακατοχικός δήμαρχος Αγρινίου και αντιστασιακός, χωρίς περισσότερα στοιχεία για την δολοφονία του.
Ξανθόπουλος Νίκος. Καπνεργάτης από τον προσφυγικό συνοικισμό του Αγρινίου. Προσχώρησε στον Αρχειομαρξισμό το 1927. Έγινε αμέσως στέλεχος και λίγα χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Συνελήφθη πολλές φορές για την πρωτοπόρο δράση του στους καπνεργατικούς αγώνες, βασανίστηκε, καταδικάστηκε και εξορίστηκε. Συνελήφθη από την ΟΠΛΑ τον Μάιο και κρατήθηκε στο Μπερίκο με τους Καπετανάκηδες. Εκτελέστηκε στο Ζελίχοβο τον Ιούλιο του 1944.
Παπαδόπουλος Θωμάς. Εξορίστηκε και εκτελέστηκε, χωρίς να διασωθούν περισσότερα στοιχεία για την εκτέλεση του.
Ράπτης Βασίλης. Στέλεχος του ΕΛΑΣ. Εκτελέστηκε τον Αύγουστο του 1944, όταν αναζήτησε πληροφορίες για τις εκτελέσεις των συντρόφων του
Ντούβας Αλέκος. Μέλος του ΚΚΕ. Ο Αλέκος ίδρυσε την ΟΚΝΕ Αγρινίου και μαζί με τους Τριαντάφυλλο Καπετανάκη και Πάνο Αναστασίου το Εργατικό Κέντρο της πόλης. Εκτελέστηκε, γιατί διαμαρτυρήθηκε για τις δολοφονίες των αρχειομαρξιστών-τροτσκιστών, με τους οποίους διατηρούσαν συναγωνιστικές σχέσεις.

Η βιαιότητα του ξεκαθαρίσματος προκαλεί ακόμα και σήμερα απορίες για τη σκοπιμότητα και το μέγεθός του. Όπως σημειώνει ο Θανάσης Κακογιάννης, τα θύματα ήταν ήδη ενταγμένα στον ΕΛΑΣ, χωρίς να έχουν δώσει κανένα αποδεικτικό στοιχείο για αντιεαμική ή υπονομευτική δράση. Ο φόβος που επικαλέστηκαν στελέχη του ΚΚΕ –ότι οι τροτσκιστές μπορούσαν να υπονομεύσουν τον αγώνα εκ των έσω– θεωρείται από πολλούς προσχηματικός, δεδομένης της συντριπτικής κυριαρχίας του ΕΑΜ και του ΚΚΕ στην περιοχή.

Ακόμα και ο Θανάσης Χατζής, τότε γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ, παραδέχεται στα απομνημονεύματά του ότι η πλειονότητα των αρχειομαρξιστών συμμετείχε στην αντίσταση με συνέπεια. Μόνο κάποιοι, που δεν κατάφεραν να αποτινάξουν τις παλιές ιδεολογικές τους θέσεις, πέρασαν σε υπονομευτική δράση. Ο αρχειομαρξισμός, από ιδεολογική πρωτοπορία στην περιφέρεια του εργατικού κινήματος, βρέθηκε στο επίκεντρο πολιτικών συγκρούσεων, οργανωτικής βίας και τραγικών διωγμών. Η ιστορία του στο Αγρίνιο αποτυπώνει μια από τις σκοτεινότερες και πιο αντιφατικές σελίδες της ελληνικής Αριστεράς — εκεί όπου η πίστη στην επανάσταση μετατράπηκε σε αδελφοκτόνα σύγκρουση.

——————————————————————————————————————————————————————–
Πηγές: Βικιπαίδεια, λήμμα: Αρχειομαρξισμός | Παναγιώτης Βήχος http://www.politikokafeneio.com/ | Θ. Κακογιάννης- «Μνήμες και σελίδες της εθνικής αντίστασης» εκδόσεις Κωσταράκη | Γιάννης Καρύτσας- «Ο σφαγιασμός των Αρχειομαρξιστών της περιοχής Αγρινίου από τον Ελληνικό Σταλινισμό» εκδόσεις Άρδην | Κώστας Κατρίτσης- «Ιστορία του Μπολσεβικισμού – Τροτσκισμού στην Ελλάδα» εκδόσεις: Εργατική Πρωτοπορεία | Κώστας Παλούκης- «Μια άλλη οπτική στο καπνεργατικό ζήτημα: οι θέσεις της αρχειομαρξιστικής καπνεργατικής παράταξης στα 1933» | Κώστας Παλούκης- «Η λογική της ενδοαριστερής βίας: ΚΚΕ κατά τροτσκιστών και αρχειομαρξιστών» | Κώστας Παλούκης- «Η οργάνωση Αρχείον του Μαρξισμού (1919-1934), κοινωνικοί αγώνες, πολιτική οργάνωση, ιδεολογία και πολιτισμικές πρακτικές στα εργατικά στρώματα της μεσοπολεμικής Ελλάδας» | Αρχειομαρξιστικές Μνήμες. | agriniomemories.blogspot.com

Φωτογραφία: Το σπίτι στην Αβόρανη, που συγκεντρώνονταν οι αρχειομαρξιστές του Αγρινίου
κατά τις δεκαετίες 1920-1930. (Αρχείο Γιώργου Ρίζου). Από το βιβλίο του Γιάννη Καρύτσα.
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν

Post Views: 195

Λευτέρης Τηλιγάδας