...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Η Εξέγερση των Ναυπακτίων
και τα (μη) προτεινόμενα μέσα
| Στις αρχές του 20ού αιώνα ένα άρθρο του Α. Ν. Σακελλαρίου
με τίτλο «Η Εξέγερσις των Ναυπακτίων»
χρησιμοποιεί τις τοπικές διεκδικήσεις για δρόμους
ως παράδειγμα της παλιάς, πελατειακής λογικής |
Στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η ελληνική πολιτική σκηνή πάλευε ακόμη με τις συνέπειες της ήττας του 1897 και η οικονομία βρισκόταν υπό τη στενή επιτήρηση του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου, οι κυβερνήσεις Θεοτόκη και Δηληγιάννη βρέθηκαν αντιμέτωπες με ένα διπλό καθήκον: την ανάγκη εκσυγχρονισμού του κράτους και ταυτόχρονα την πίεση των τοπικών κοινωνιών που διεκδικούσαν έργα, πόρους και παροχές. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίζεται το άρθρο του Α. Ν. Σακελλαρίου, «Η Εξέγερσις των Ναυπακτίων», ένα κείμενο που δεν περιορίζεται σε τοπικές διαμαρτυρίες, αλλά αποτυπώνει τη σύγκρουση ανάμεσα στην παλιά, πελατειακή λογική και στη νέα αντίληψη που επιτάσσει στρατηγικό σχεδιασμό και εθνική προτεραιοποίηση.
«Η Εξέγερση των Ναυπακτίων και τα (μη) προτεινόμενα μέσα
»Οι συμπολίται μου Ναυπάκτιοι εγείρουν θόρυβο· ήδη ότε μας περιβάλλουσι πανταχόθεν νέφη μελανά στασιάζουσι ζητούντες σιδηροδρόμους· αλλά δεν λέγουσι και δεν προτείνουσι τα μέσα του πορισμού χρημάτων, όταν επί των ημερών του αειμνήστου Τρικούπη το χρήμα εκυλίετο εις τους δρόμους, χάριν αυτών των δρόμων δια της συνάψεως δανείων εκατοντάδων εκατομμυρίων και ο Τρικούπης, ως ελέγετο, εσκόπει κατασκευήν αμαξιτής οδού από Ναυπάκτου δια Πλατάνου εις Ευρυτανίαν και εκείθεν εις τα παλαιά σύνορα. Ο τότε πολιτευτής της Ναυπακτίας, ο πολύς Καλατζόπουλος απέτρεψε τον Τρικούπην της τοιαύτης ιδέας τούτο δεν το λέγω εγώ, το εκήρυξεν ο ίδιος Καλαντζόπουλος από τας βαθμίδας του ιερού ναού εν Πλατάνω, εν παραμονές εκλογών· και όμως οι αγαθοί συμπολίται μου να εξωστρακίσωσι τον άνδρα, έστελλον αυτόν αντιπρόσωπον εν τη Βουλή εξοστρακίζοντες εξ αυτής τον αείμνηστον Αθ. Χ. Ροντήρην· τι δε ήτο ο Αθ. Χ. Ροντήρης; μόνον οι μη γνωρίζοντες αυτόν εκ του πλησίον μόνον οι μη εγκύψαντες εις την μελέτην του σοφού συγγράμματος του «η κατά Σύνταγμα οργάνωσις του Κράτους» και απείρων άλλων δημοσιευμάτων που μόνον αυτοί δεν δύνανται να φαντασθώσι τον άνδρα. Και εν σχέσει προς το εγερθέν ζήτημα της συγκοινωνίας της σιδηροδρομικής, ο αείμνηστος Ροντήρης, ιδού τι λέγει εν τω ρηθέντι συγγράμματι του εν τόμο Α΄, σελ. 717–720, εις το κεφάλαιον περί «Πανστρατίας».
»Τελευτώντες τα στρατιωτικά παρατηρούμεν ότι χρειάζεται έτι πράγματα πολλά εν οις χυτήριον εν τω οπλοστασίω, έτι δε δύο στρατιωτικαί οδαί, η μεν της δυτικής Πελοποννήσου διαβαίνουσα δια Πατρών, Πορθμού, Ναυπάκτου, Πλατάνου Ευρυτανίας και λήγουσα περί την Καστανιάν των Τουρκικών Αγράφων· διά τινός δε κλάδου από, Πορθμού εις Αγρίνιον, Καρβασαράν κ.λ.π. η δε της Ανατολικής Πελοποννήσου διαβαίνουσα δια του Ισθμού και λήγουσα εις Λαμίαν· η δευτέρα προκαλείται και υπό του Εμπορίου αλλ΄ από Ναυπάκτου εις Άγραφα Θεσσαλίας θεωρητέα, καθαρώς στρατιωτική οδός καινούσα από Ταιναίρου τον Λάκωνα και τον Μεσήνιον εντός τριών ημερών εις Θεσσαλίαν· ει δε γενήσεται σιδηρά η οδός, και από Ναυπάκτου και περαιτέρω εντός μίας νυκτός· και παρακατέον.
»Την διά Ναύπακτον προς Θεσσαλίαν στρατηγικήν ή στρατιωτικήν οδό προτιμώμεν, διότι θαλασσοκρατούσης της πολεμίας δυνάμεως διακόπτεται η συνέχεια της Πελοποννήσου και της Στερεάς· σώζεται δε μόνον η συνέχεια δια του Κορινθιακού κόλπου ασφαλιζομένου δια των φρουρίων του Πορθμού Ρίου και Αντιρρίου· έτι δε σώζεται δια του Ισθμού, αλλά επαναλαμβάνομεν μία οδός ουδεμία· η στερεά συνέχεια του κράτους τελεσιουργείται δια του Κορινθιακού κόλπου, του Ισθμού και του Πορθμού ο κόλπος αυτός εστίν η εξόχως Ελληνική Θάλασσα και προτείνομεν εις μελέτην και το ζήτημα της τοποθετήσεως του Ναυστάθμου τοις ειδικοίς ανδράσι.
»Η Ναύπακτος απ’ αιώνων ούποτε έπαυσεν ούσα στρατηγικόν σημείον και ειμή σφόδρα απατώμεθα έστιν ο ομφαλός της δυνάμεως της Στερεάς και της Πελοποννήσου εν τη οργανική ενότητι αυτών. Δι’ αυτής η Πελοπόννησος μεταγγίζει ασφαλώς τας δυνάμεις αυτής τη Πελοποννήσω, εν εισβολή από θαλάσσης. Είποτε αποδειχθήσεται ότι και ο πολεμικός λιμήν δύναται ιδρυθήναι εν τω Κορινθιακώ κόλπο παρά την Ναύπακτον ή παρά τα φρούρια Ρίου και Αντιρρίου, η παρά τω Δρέπανον της Πελοποννήσου η άμυνα του πορθμού εσταί ακατάβλητος και η συνοχή των κυριοτάτων μελών του κράτους στερεωτάτη. Η οδός μέχρι Ρίου γεννήσεται χρόνω σιδηρά δια παραγωγικάς ανάγκας η δε από Ναυπάκτου μέχρι Θεσσαλίας αμαξιτή, αλλά πλατεία γινομένη ου στοιχίσει πολύ ήτοι περί τας 1.700.000 δρ. Και ταύτα μεν έγραψε προ τριών δεκαετηρίδων ο Ροντήρης υποδεικνύων εις τους Κυβερνώντες τι έδει γενέσθαι· αλλά τις έδωκε προσοχήν; ουδείς και οι μεν συμπολίται του, ως τον δίκαιον Αριστείδην, εξωστρακίζον της Βουλής, οι δε κυβερνώντες, μόνον περί του προϋπολογισμού του κράτους εμερίμνων.
»Α. Ν. Σακελλαρίου»
Οι κάτοικοι της Ναυπάκτου διαμαρτύρονται εντόνως για την απουσία οδικών έργων στην περιοχή τους, ζητώντας δρόμους προς την Ευρυτανία και τα Άγραφα. Ο Σακελλαρίου, όμως, τους κατηγορεί πως ζητούν χωρίς να αναλαμβάνουν το κόστος, πως αναπαράγουν εκείνη τη νοοτροπία που είχε οδηγήσει την Ελλάδα στη δίνη της σπατάλης και της οικονομικής κατάρρευσης την εποχή του Τρικούπη. Και είναι ακριβώς αυτή η παθογένεια –ο τοπικισμός που μετατρέπεται σε πολιτικό εκβιασμό– που ο συγγραφέας στοχεύει να αναδείξει. Δίνει μάλιστα έμφαση στη σκέψη του Αθανασίου Χ. Ροντήρη, ενός σοβαρού νομικού και στρατιωτικού θεωρητικού, ο οποίος είχε υποστηρίξει πως τα έργα υποδομής πρέπει να καθορίζονται όχι από τοπικές απαιτήσεις, αλλά από στρατηγικά κριτήρια. Για τον Ροντήρη –και για τον Σακελλαρίου που τον επικαλείται– η Ελλάδα δεν χρειάζεται παντού δρόμους∙ χρειάζεται δρόμους εκεί όπου εξυπηρετούν την άμυνά της, εκεί όπου διαμορφώνουν έναν συνεκτικό χώρο εθνικής οργάνωσης. Από αυτή την οπτική, η διεκδίκηση των Ναυπακτίων για οδό προς τα Άγραφα δεν εντάσσεται σε μια στρατηγική λογική, αλλά σε έναν τοπικό ανταγωνισμό χωρίς συνολικό όφελος.
Η σκέψη αυτή βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με την πολιτική του Γεωργίου Θεοτόκη, ο οποίος, στις κυβερνητικές του θητείες, επιχείρησε τη σοβαρότερη οργανωτική μεταρρύθμιση του στρατού πριν από τη βενιζελική περίοδο. Ο Θεοτόκης βρισκόταν υπό την πίεση του ΔΟΕ, με περιορισμένους πόρους και αυστηρή ανάγκη ιεράρχησης. Το έργο του προϋπέθετε συγκεντρωτικό σχεδιασμό: εξοπλισμούς, δρόμους και υποδομές που υπηρετούσαν σαφείς στρατηγικούς στόχους και όχι πελατειακές απαιτήσεις. Η λογική του Ροντήρη και του Σακελλαρίου αντανακλά ακριβώς αυτή την πολιτική: δεν μπορεί κάθε επαρχία να ζητά «τον δρόμο της», αν αυτός δεν εντάσσεται στο ευρύτερο στρατηγικό σχέδιο της χώρας.
Αντιθέτως, η παράδοση του Θεόδωρου Δηληγιάννη, η οποία επιβίωνε ακόμη ως πολιτική κουλτούρα μετά τον θάνατό του, στηριζόταν στην καλλιέργεια της τοπικής εύνοιας και στην παροχή μικρών ή μεγάλων έργων για την εξασφάλιση ψήφων. Ο Σακελλαρίου στο κείμενό του δεν κατονομάζει ευθέως τον Δηληγιάννη, αλλά οι αιχμές του είναι σαφείς: οι «ανήθικες δαπάνες εκλογικών αγώνων» και η καταστροφική επιβάρυνση της οικονομίας αποτελούν ευθύ υπαινιγμό προς την παλαιοκομματική διαχείριση που κυριάρχησε επί δεκαετίες. Η «εξέγερση» των Ναυπακτίων, τελικά, δεν είναι παρά προϊόν αυτής της νοοτροπίας: η πολιτική ως μηχανισμός πίεσης και ανταμοιβής και όχι ως διαδικασία σχεδιασμού.
Σε αυτό το πλαίσιο, το άρθρο καταγγέλλει τη σύγχυση των προτεραιοτήτων. Η Ελλάδα, υποστηρίζει ο συντάκτης, βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι: χρειάζεται να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να λειτουργεί με βάση τη φωνή της κάθε επαρχίας ή αν θα υιοθετήσει μια νέα, πιο ορθολογική λογική, ανάλογη με αυτήν που επιχειρούσαν να θέσουν οι μεταρρυθμίσεις Θεοτόκη. Η αναφορά στο κόστος των 1.700.000 δραχμών, ένα δυσθεώρητο ποσό για την εποχή, λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι κάθε έργο έχει συνέπειες για τον κρατικό προϋπολογισμό και ότι η εποχή των απεριόριστων υποσχέσεων έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, κάτω από τον τόνο της ειρωνείας και της επίπληξης, το κείμενο αποτελεί μια συνολική κριτική της παλαιάς Ελλάδας που αργοσβήνει: της Ελλάδας του τοπικισμού, των διαρκών εκδουλεύσεων, των κομματικών διορισμών και των έργων χωρίς σχέδιο. Και ταυτόχρονα, είναι μια έμμεση υποστήριξη της Ελλάδας που προσπαθεί να γεννηθεί: ενός κράτους με λογική, με ιεράρχηση, με στρατηγική, μιας Ελλάδας που δεν ξοδεύει «διότι της το ζητούν», αλλά «διότι το χρειάζεται».
Γι’ αυτό και στο άρθρο του Σακελλαρίου προοιωνίζεται το κλίμα που λίγα χρόνια αργότερα θα οδηγήσει στο κίνημα στο Γουδί και στη βενιζελική μεταρρύθμιση. Είναι ένα κείμενο που προσπαθεί να αποτυπώσει την αντιπαράθεση δύο κόσμων: του κόσμου που επιμένει να ζητά δρόμους ως αντάλλαγμα και του κόσμου που ζητά πρώτα εθνικό σχέδιο. Και μέσα σε αυτό το μεταίχμιο, η «εξέγερση» των Ναυπακτίων λειτουργεί απλώς ως σκηνικό για να φανεί η βαθύτερη σύγκρουση ανάμεσα στην πελατειακή πολιτική και στον εκσυγχρονισμό.
——————————————————————————————————————————————————————–
Υποσημείωση: Οι χρονολογίες που καταγράφονται πριν την 16η Φεβρουαρίου 1923 είναι σύμφωνες με την χρονολόγηση των πηγών. Για την αντιστοίχιση με τη σημερινή χρονολόγηση πρέπει στην αντίστοιχη χρονολογία να προστεθούν 13 μέρες.
Πηγή: Σκριπ 2.12.1909 σελ 2
Φωτογραφία: Ναύπακτος
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
