...
| Λευτέρης Τηλιγάδας |
Δημήτρης Τσακανίκας
Tο Αγρίνιο τον καιρό κρίσης
| Τοπική διοίκηση, πολιτικός διχασμός
και κοινωνικές ανατροπές (1914–1925) |
Η περίοδος[1] κατά την οποία ο Δημήτρης Τσακανίκας διατέλεσε Πρόεδρος της Κοινότητας του Αγρινίου συμπίπτει με μία από τις πιο σκληρές φάσεις της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Από το 1914 έως το 1925, με μια σύντομη διακοπή την περίοδο 1921–1922, η κοινότητα Αγρινίου διοικείται μέσα σε συνθήκες πολέμου, πολιτικού διχασμού, οικονομικής κατάρρευσης και, αργότερα, μαζικής προσφυγικής εγκατάστασης.
Ο Τσακανίκας προερχόταν από οικογένεια με βαθιές ρίζες στη δημόσια ζωή της πόλης. Πατέρας του ήταν ο Αθανάσιος Τσακανίκας, δήμαρχος Αγρινίου στα μέσα του 19ου αιώνα, ενώ συνδεόταν με συγγενικούς δεσμούς με άλλα ισχυρά πολιτικά και οικονομικά δίκτυα. Ο ίδιος σπούδασε Νομικά, χωρίς να ασκήσει το επάγγελμα. Η επιλογή του δρόμου της τοπικής διοίκησης υπήρξε συνειδητή και μακρόχρονη. Η εκλογή του δεν έγινε από το εκλογικό σώμα, αλλά από το κοινοτικό συμβούλιο, με εσωτερική ψηφοφορία. Τα πρακτικά δείχνουν ότι, παρά τις εναλλαγές προσώπων και τις θεσμικές ασάφειες της εποχής, ο Τσακανίκας διατηρεί ουσιαστικό ρόλο στη διοίκηση, σχεδόν αδιάλειπτα, για πάνω από μία δεκαετία. Ακόμη και όταν δεν είναι τυπικά πρόεδρος, παραμένει παρών ως αναπληρωτής ή ως σημαντικός παράγοντας.
Η πολιτική συγκυρία δεν ήταν και πολύ ευνοϊκή για τον ίδιο. Το Αγρίνιο ήταν εκείνη την εποχή σημαντική εστία αντιβενιζελισμού. Ο Εθνικός Διχασμός διαπερνούσε την κοινωνία, τις οικογένειες, ακόμη και το ίδιο το κοινοτικό συμβούλιο. Παρά το γεγονός όμως ότι ο Τσακανίκας τοποθετούνταν στον βενιζελικό χώρο, προτιμούσε μια μετριοπαθή στάση. Ποτέ του δεν επιχείρησε ανοιχτή σύγκρουση με την πλειοψηφία των αντιβενιζελικών συμβούλων, υπηρετώντας μια διαδρομή διοικητικής ισορροπίας.
Η κορύφωση του διχασμού καταγράφεται τον Δεκέμβριο του 1916, όταν και στο Αγρίνιο πραγματοποιείται το «Ανάθεμα» κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου. Η πόλη ακολουθεί το παράδειγμα της Αθήνας. Συλλαλητήρια, φανατισμός, τελετουργικές πράξεις πολιτικής βίας. Το ανάθεμα διαβάζεται δημόσια και οι συγκεντρωμένοι ρίχνουν την «πέτρα» τους, ακόμη και παιδιά. Πρόκειται για μια σκηνή που αποτυπώνει το βάθος της πόλωσης, αλλά και την αδυναμία της τοπικής εξουσίας να συγκρατήσει το κλίμα. Την ίδια στιγμή, η καθημερινότητα γίνεται ολοένα και πιο ασφυκτική. Από το 1914 και κυρίως μετά το 1915, το Αγρίνιο βιώνει έντονη ακρίβεια. Η έλλειψη σιτηρών, οι αυξήσεις στο ψωμί, στο γάλα και στα βασικά είδη διατροφής, αλλά και η μείωση της αγοραστικής δύναμης, δημιουργούν συνθήκες κοινωνικής έντασης. Το κοινοτικό συμβούλιο αναγκάζεται να παρέμβει στην αγορά, να συστήσει επιτροπές, να ελέγξει τιμές και να αναζητήσει τρόπους επισιτιστικής ανακούφισης.
Η οικονομική πίεση συνοδεύεται από κρίση δημόσιας υγείας. Ο συνωστισμός, η φτώχεια και οι κακές συνθήκες υγιεινής οδηγούν στην εμφάνιση επιδημιών, με χαρακτηριστικότερη τον εξανθηματικό τύφο. Στα πρακτικά του κοινοτικού συμβουλίου καταγράφονται αποφάσεις για απολυμάνσεις, πρόχειρες υγειονομικές υποδομές και διάθεση σημαντικών κονδυλίων για την αντιμετώπιση της κρίσης. Παράλληλα, ενεργοποιείται ένα δίκτυο φιλανθρωπίας από ιδιώτες και συλλόγους.
Μετά το τέλος του πολέμου, η πόλη δεν προλαβαίνει να ανασάνει. Από το 1922 και μετά, το Αγρίνιο υποδέχεται χιλιάδες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη. Η εγκατάστασή τους γίνεται βιαστικά, σε πρόχειρους συνοικισμούς, με χαρακτηριστικότερο αυτόν του Αγίου Κωνσταντίνου. Παράγκες, έλλειψη υποδομών, υγρασία και επισιτιστικά προβλήματα συνθέτουν την εικόνα των πρώτων χρόνων.
Η άφιξη των προσφύγων προκαλεί κοινωνικές τριβές, αλλά και βαθιές αλλαγές. Οι πρόσφυγες ενσωματώνονται σταδιακά στον καπνικό τομέα, μεταφέροντας τεχνογνωσία και εργατικά χέρια. Η καπνεργασία και η καπνεμπορία γνωρίζουν άνθηση, μεταμορφώνοντας το Αγρίνιο σε έναν από τους βασικούς καπνικούς κόμβους της χώρας. Στην πενταετία 1920–1925 ανεγείρονται μεγάλες καπναποθήκες, όπως των αδελφών Παπαστράτου και Παπασπέτρου. Τα κτίρια αυτά δεν αποτελούν μόνο οικονομικές επενδύσεις, αλλά και σημεία αναφοράς της αστικής ταυτότητας της πόλης. Συνδέονται με την καθημερινότητα των καπνεργατών, με απεργίες, αλλά και με τη συγκρότηση μιας νέας εργατικής συνείδησης.
Παράλληλα, η διοίκηση Τσακανίκα προχωρά σε έργα υποδομής. Ανακαινίζεται το Δημαρχείο, το οποίο είχε καταστεί επικίνδυνο. Διανοίγονται δρόμοι, βελτιώνονται αρδευτικά και υδρευτικά έργα, ενώ επιχειρείται η οργάνωση του ηλεκτροφωτισμού της πόλης. Οι προσπάθειες αυτές συναντούν οικονομικά εμπόδια, καθυστερήσεις και επαναδιαπραγματεύσεις συμβάσεων, αντανακλώντας τη γενικότερη αστάθεια της εποχής. Ιδιαίτερη σημασία έχει η μετατροπή του Γυμνασίου Αγρινίου από δημοτικό σε δημόσιο. Η απόφαση αυτή αποτρέπει το κλείσιμο του σχολείου και διασφαλίζει τη συνέχιση της εκπαίδευσης σε μια περίοδο όπου η φτώχεια και οι περικοπές απειλούν βασικούς θεσμούς.
Ο Δημήτριος Τσακανίκας πεθαίνει το 1942. Η αποτιμήσεις της δράσης του είναι γενικά θετική. Υπήρξε σχολαστικός και συνετός στη διαχείριση των οικονομικών του Δήμου με έμφαση στη λειτουργικότητα της κοινότητας. Δεν υπήρξε χαρισματικός πολιτικός, ούτε ιδεολογικός καθοδηγητής. Υπήρξε όμως ένας σταθερός διαχειριστής μιας πόλης που δοκιμάστηκε σκληρά. Η διαδρομή του είναι ταυτισμένη με το Αγρίνιο της μετάβασης: από τον πόλεμο στην ειρήνη, από τον διχασμό στη σχετική ομαλοποίηση και από την αγροτική οικονομία στη βιομηχανία του καπνού. Μέσα σε αυτή τη διαδρομή, ο Τσακανίκας λειτουργεί ως καθρέφτης μιας εποχής όπου η τοπική διοίκηση δεν είχε την πολυτέλεια της ιδεολογικής καθαρότητας, αλλά την υποχρέωση της επιβίωσης.
—————————————————————————————————————————————————————-
Παραπομπές: 1. Εκλέχτηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1914 και παρέμεινε στη θέση αυτή μέχρι τις 10 Οκτωβρίου του 1925 με μικρή διακοπή από τον Σεπτέμβρη του 1921 έως τον Νοέμβρη του 1922.
Υποσημείωση: Οι χρονολογίες που καταγράφονται πριν την 16η Φεβρουαρίου 1923 είναι σύμφωνες με την χρονολόγηση των πηγών. Για την αντιστοίχιση με τη σημερινή χρονολόγηση πρέπει στην αντίστοιχη χρονολογία να προστεθούν 13 μέρες.
Φωτογραφία: Δημήτρης Τσακανίκας
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
