...
| Ελένη Ν. Μαρσέλλου* |
Ο ρόλος των Μικρασιατών προσφύγων
του Αγίου Κωνσταντίνου και της Ερυθραίας στην Αντίσταση
| Ο ένοπλος και άοπλος αγώνας [1] |
(Μέρος 2ο)
Ο τύπος
Από την αρχή του αγώνα υπήρχε οργανωμένος μηχανισμός σύνταξης, εκτύπωσης, πολυγράφησης, μεταφοράς και κυκλοφορίας έντυπου υλικού, που προωθούνταν σε κάθε σημείο του νομού, όπως μας πληροφορεί ο συγγραφέας Θανάσης Κακογιάννης.
«Από την έναρξη του αγώνα στο Αγρίνιο, στο Μεσολόγγι και στο Ξηρόμερο κυκλοφορούσαν προκηρύξεις, δελτία ειδήσεων δακτυλογραφημένα ή πολυγραφημένα και εφημεριδούλες με χίλιους δυο κινδύνους και δυσκολίες… Στις εθνικές γιορτές σκορπίζονταν προκηρύξεις με πατριωτικό περιεχόμενο, που καλούσαν το λαό στον αγώνα». [2] Ιδιαίτερα μεγάλη ήταν η αντικατοχική συγκέντρωση την 25η Μαρτίου 1943 στο Αγρίνιο.[3]
Ο δεκαεξάχρονος τότε Σπύρος Καραγιάννης, γιος Μικρασιάτη και κάτοικος του Αγίου Κωνσταντίνου, μοίραζε μέσα στην πόλη τον παράνομο τύπο, που του έδινε ο Στράτος Πανταζίδης, πατέρας του φίλου του.[4] Από τον Μάρτιο του 1943 οργανώθηκε στην ΕΠΟΝ με την ίδια παρέα και δραστηριοποιήθηκε. Και στις 24 Μαρτίου 1943, παραμονή της μεγάλης συγκέντρωσης, σκόρπισε προκηρύξεις στην πόλη του Αγρινίου, που του έδωσε ο Στράτος Πανταζίδης.[5]
Αργότερα ο Σπύρος Καραγιάννης ανέλαβε τη μεταφορά του παράνομου τύπου από την ελεύθερη Ελλάδα στο Αγρίνιο. Το τυπογραφείο του ΕΑΜ Αιτωλοακαρνανίας τότε ήταν εγκατεστημένο στο χωριό Κερασιά, μετά το μετέφεραν για λόγους ασφαλείας στο χωριό Κόνισκα, στον Μπερίκο, στη Σπαρτιά και το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου στον Αϊ- Βλάση. Στο τυπογραφείο αυτό αναφέρεται κι ο Κώστας Μαραγιάννης στο βιβλίο του «Εθνική Αντίσταση στο Θέρμο»,[6] γράφοντας για την έκδοση της εφημερίδας «ΛΑΒΡΑ» και για τη συμμετοχή του Αγρινιώτη τυπογράφου Σπ. Καραγιάννη και του Ν. Πανταζίδη μαζί με άλλους.
Τον Ιανουάριο του 1944 ο Σπύρος Καραγιάννης υπηρέτησε στο τυπογραφείο της Επαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ Μεσολογγίου στο χωριό Σεβίστα (τα σημερινά Ελληνικά) μέχρι το Μάιο, που κατατάσσεται στο στρατό του ΕΛΑΣ ως μάχιμος.
Ο ένοπλος αγώνας
Μέσα από τις τάξεις του ΕΛΑΣ επίσης αγωνίστηκαν κάτοικοι του Αγίου Κωνσταντίνου και συμμετείχαν σε μάχες.
Ο Ιωάννης Καλατζίδης έλαβε μέρος στις μάχες Μακρυνόρους, Αμφιλοχίας: «Εγώ πήγα το σαράντα δύου στην Εθνική Αντίσταση. Ήρθε η οργάνωση από κάτ΄, γιατί ήμνα οργανωμένος εγώ. Ήμνα οργανωμένος στο ΚΚΕ και ήρθαν και μ΄ ειδοποιήσανε ότι θα πας από κει και θα παρουσιαστείς στο Ελαιόφυτο. Εκεί θα ΄ρθουν από τον Άη Βλάση και θα σε πάρουν. Από κει πήγαμε στο Βάλτο, γιατί ήταν οι επιχειρήσεις με τους Γερμανούς. Έλαβα μάχες στο Μακρυνόρος. Έκαμαμ΄ αυτό, καρτέρι κι όπως περνάγανε να πούμε οι φάλαγγες οι γερμανικές και έλαβα μία μάχη που δεν πιστεύω ο ΕΛΑΣ νάχει δώσει τέτοια μάχη στην Ελλάδα. Έλαβα μέρος στην Αμφιλοχία».
Όπως καταθέτει ο Σπύρος Καραγιάννης στη γραπτή του μαρτυρία με τίτλο «Τα προδομένα οράματα μιας ολόκληρης γενιάς», έλαβε μέρος στις μάχες της Κλεισούρας, της Γαυρολίμνης, στο Χαλίκι Παναιτωλικού, στα στενά της Γκιώνας και του Παρνασσού. Και συνεχίζει: «Εκεί έχω δώσει πάνω από είκοσι μάχες, γιατί τότε υποχωρούσαν τα γερμανικά στρατεύματα από την Πελοπόννησο και κάθε φορά που περνούσαν οι φάλαγγες για να πάνε στη Λαμία, έπρεπε να δίνουμε δυο και τρεις μάχες την ημέρα».[7]
Ο Θανάσης Κακογιάννης επίσης αναφέρει: «Από τους πρωτοπόρους των συνοικισμών ήταν οι Γιώργος Αγγελάκης και Νίκος Χατζηελευθερίου, που εκτελέστηκαν την Μεγάλη Παρασκευή του 1944.Οι Χοζουρίδης, τα αδέλφια Καπετανάκη και Καλογεράκη, Θέμελη, ο Ξανθόπουλος κλπ.»[8] Εξάλλου και ο συγγραφέας Γιάννης Καρύτσας αναφέρεται στην αντιστασιακή δράση των Μικρασιατών καπνεργατών και κατοίκων του συνοικισμού και ιδιαίτερα των Αρχειομαρξιστών, του Νίκου Ζαχαριάδη, της οικογένειας Θεμελή, του Κώστα Καλογεράκη, των αδελφών Καπετανάκη, του Νίκου Ξανθόπουλου στο βιβλίο του «Ο σφαγιασμός των Αρχειομαρξιστών του Αγρινίου από τον ελληνικό σταλινισμό». Οι αναφερόμενοι παραπάνω ήσαν πρόσφυγες, που έδρασαν στην Αντίσταση ενταγμένοι ή μη στον ΕΛΑΣ .[9]
Ο Νίκος Ζαχαριάδης, συνδικαλιστής με έντονη δραστηριότητα στις κινητοποιήσεις των σωματείων στο παρελθόν, δεινός ρήτορας και καθοδηγητής στον Άγιο Κωνσταντίνο, συμμετείχε στις δραστηριότητες του ΕΑΜ και το 1943 εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ.[10]
Ο Κώστας Καλογεράκης, πρόσφυγας επίσης από τη Μικρά Ασία, συμμετείχε στις δραστηριότητες του ΕΑΜ στην περιοχή του Αγίου Κωνσταντίνου.[11]
Οι αδελφοί Καπετανάκη, πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, από πολυμελή οικογένεια με 7 αγόρια και 1 κορίτσι. Τα τρία από τα αγόρια, ο Τριαντάφυλλος, ο Μήτσος και ο Γιάννης συμμετείχαν στο καπνεργατικό κίνημα και εντάχθηκαν στους αρχειομαρξιστές. Από τα αδέλφια δολοφονήθηκε ο Μήτσος το 1944 και ο μικρότερος αδελφός τους Λευτέρης, αν και δεν είχε ανάμειξη με τους αρχειομαρξιστές.[12]
Ο Νίκος Ξανθόπουλος, από τα Αλάτσατα της Μικράς Ασίας, συμμετείχε σε διάφορες επιτροπές του ΕΑΜ στο Αγρίνιο και λίγες μέρες μετά την εκτέλεση των 120 στην Αγία Τριάδα, το 1944,πήγε να ενταχθεί στον ΕΛΑΣ.[13]
Όλοι αυτοί δυστυχώς εκτελέστηκαν το ΄44 σε εκκαθαρίσεις οργανωμένες από τον κομματικό μηχανισμό στο διάστημα από τον Απρίλιο έως τον Αύγουστο του 1944. Το γεγονός αυτό αναφέρει και ο Γεράσιμος Παπατρέχας στην «Ιστορία του Αγρινίου»,[14] καθώς και ο Θ. Κακογιάννης[15] και ο Σπύρος Καραγιάννης[16] στα βιβλία τους.
Στην εκτέλεση των 120 στην Αγία Τριάδα ο Άγιος Κωνσταντίνος πλήρωσε κι εκείνος το τίμημά του σε νεκρούς.[17] Σχετικά με αυτό το γεγονός η Γεωργία Θ. Μποκόρου διηγείται: «Κάναν συλλήψεις στην πλατεία Χατζοπούλου, κάναν συλλήψεις στην Αγία Τριάδα και όταν έγιναν συλλήψεις εδώ, κάνανε έλεγχο στην ταβέρνα αυτή που την είχε ο Γιώργος ο Αγγελάκης, ο αδερφός της μάνας μου και μαζέψανε κόσμο και τους πήγανε στην Αγία Τριάδα. Ο μπάρμπας μου, ας πούμε, σκοτώθηκε. Άκουγα μέσα που έκλαιγε, έκλαιγε μέσα η μάνα μου, οι θειές μου. Κόσμος πολύς μαζεμένος και απέναντι μια οικογένεια Χατζηλευτέρη, πάλι τα ίδια και παρακάτω ο Παρασκευάς ο Χαραλαμπίδης, Νίκος Χατζηλευτέρης, Γιώργος Αγγελάκης, σε μια γειτονιά».[18]
Μετά την παράδοση του Αγρινίου στους αντάρτες στις 14 Σεπτεμβρίου 1944, ανέλαβε ως δήμαρχος της πόλης ο Θανάσης Κακογιάννης μέχρι τις 31 Μαρτίου 1945.
Κλείνοντας, λοιπόν, την περίοδο αυτή, η παρουσία και η συμμετοχή των Μικρασιατών προσφύγων στην Αντίσταση ήταν έντονη και στον ένοπλο και στον άοπλο αγώνα. Άντρες και γυναίκες των συνοικισμών όλων των ηλικιών προσέφεραν τις υπηρεσίες τους .
Αν συζητάμε για τους κατοίκους των συνοικισμών του Αγίου Κωνσταντίνου και της Ερυθραίας, δεν είναι επειδή υστερεί σε παραδείγματα αγωνιστικότητας το υπόλοιπο Αγρίνιο. Είναι επειδή ακριβώς τότε γινόταν η διάκριση της περιοχής ως «Μικρής Μόσχας» και ο χαρακτηρισμός των κατοίκων ως αριστερών, όπως φαίνεται από τις μαρτυρίες, εκείνη την εποχή, γεγονός που είχε ως επακόλουθο ιδιαίτερα μέτρα από τις δυνάμεις κατοχής για την περιοχή αυτή και αντίστοιχες αντιδράσεις από τους κατοίκους.
Σήμερα που υπάρχει η χρονική απόσταση από τα γεγονότα της Κατοχής, της Αντίστασης και του Εμφυλίου, είναι αναγκαίο να κατατεθούν οι μαρτυρίες όσων τα έζησαν, από όποια πλευρά κι αν τα έζησαν. Χρειάζονται πολλές μικρές και διαφορετικές αλήθειες για να μας δώσουν ανάγλυφα την εικόνα της εποχής εκείνης. Όσες διαφορές όμως κι αν υπάρχουν σ΄ αυτές τις μαρτυρίες, καταλήγουν όλες στην ίδια επωδό των πληροφορητών: «Να μην τα ζήσετε εσείς οι νέοι όλα αυτά».
Διαβάστε στο link που ακολουθεί το 1ο Μέρος
Βιβλιογραφία:
Κακογιάννη Θανάση: «Μνήμες και Σελίδες της Εθνικής Αντίστασης, Αγρίνιο – Δυτική Στερεά Ελλάδα», Αθήνα 1997, εκδ. Κωσταράκη.
Καραγιάννη Σπύρου: «Οι θυσίες του προσφυγικού λαού του Αγίου Κωνσταντίνου», Αγρίνιο 2003.
Καραγιάννη Σπύρου: «Τα προδομένα οράματα μιας ολόκληρης γενιάς», Αγρίνιο 2005.
Καραγιάννη Σπύρου: «Ανέκδοτες μαρτυρίες ενός αγωνιστή», Αγρίνιο 2007.
Καρύτσα Γιάννη: «Ο σφαγιασμός των Αρχειομαρξιστών της περιοχής Αγρινίου από τον ελληνικόσταλινισμό», Αθήνα 2002, εκδ. Άρδην.
Μαραγιάννη Κώστα: «Η Εθνική Αντίσταση στο Θέρμο», Αγρίνιο 2005, εκδ. Μυρτιά.
Παπατρέχα Γεράσιμου: «Ιστορία του Αγρινίου», Αγρίνιο 1991, εκδ. Δήμου Αγρινίου.
Συνεντεύξεις
Ζωρόπουλος Νίκος 3-3-2008
Πατήρ Καγιάς Χριστόφορος 23-6-2004
Καλαντζίδης Ιωάννης, 3-3-2008
Καραγιάννης Σπύρος 2-12-2003 και 17-12-2007
Κουρατιάδου- Μπλιατσούκα Κυριακή 7-2-2008
Μαραγιάννης Κώστας, 6-3-2008
Μαργέτου- Μποκόρου Θ. Γεωργία 7-3-2008
Μπογιαντζής Τάκης , 25-1-2008
Παυλίδης Αντρέας, 3-3-2008
Πύργος Σωτήρης, 27-2-2008
Σωφρονίου Χριστόφορος, 26-1-2008
Χατζηδημητρίου – Μανθοπούλου Μαρίκα 8-10-2007
Παραπομπές
[1] Ελ. Ν. Μαρσέλλου: Εισήγηση στο επιστημονικό συνέδριο Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος πόλεμος : η Αιτωλοακαρνανία στη δεκαετία 1940-1950, Αγρίνιο, 14 & 16 Μαρτίου 2008, Παπαστράτειο Μέγαρο Αγρινίου.
[2] Θ. Κακογιάννη, ό.π., σελ. 178.
[3] Θ. Κακογιάννη, ό.π., σελ. 180-182.
[4] Σ. Καραγιάννη: «Ανέκδοτες μαρτυρίες ενός αγωνιστή», Αγρίνιο 2007, σελ. 12-13.
[5] Σ. Καραγιάννη: «Οι θυσίες του προσφυγικού λαού του Αγίου Κωνσταντίνου», Αγρίνιο 2003, σελ. 72.
[6] Κ. Μαραγιάννη, ό.π. σελ. 180.
[7] Σ. Καραγιάννη: «Τα προδομένα οράματα μιας γενιάς», Αγρίνιο 2005, σελ. 5.
[8] Θ. Κακογιάννη, ό.π., σελ. 148.
[9] Γ. Καρύτσα: «Ο σφαγιασμός των Αρχειομαρξιστών της περιοχής του Αγρινίου από τον ελληνικό σταλινισμό», Αθήνα 2002, εκδ. Άρδην, σελ. 5-6.
[10] Γ. Καρύτσα, ό.π., σελ. 16.
[11] Γ. Καρύτσα, ό.π., σελ. 31-34.
[12] Γ. Καρύτσα, ό.π., σελ. 35-44.
[13] Γ. Καρύτσα, ό.π., σελ. 61-64.
[14] Γ. Παπατρέχα: «Ιστορία του Αγρινίου», Αγρίνιο 1991, Δήμος Αγρινίου, σελ. 447-448.
[15] Θ. Κακογιάννη, ό.π., σελ. 480.
[16] Σπ. Καραγιάννη, «Οι θυσίες του προσφυγικού λαού του Αγίου Κωνσταντίνου», Αγρίνιο 2003, σελ. 17-18.
[17] Θ. Κακογιάννη, ό.π., σελ. 325-326.
[18] Γ. Θ. Μ. από συνέντευξη της έρευνάς μου με θέμα: «Ιστορία, μνήμη και ταυτότητα των Μικρασιατών προσφύγων της περιοχής Αγρινίου».
Φωτογραφία: Ο πίνακας του ζωγράφου Κουκουλομάτη,
δώρο στους κατοίκους του Αγίου Κωνσταντίνου (φωτογραφία της Ελένης Μαρσέλλου)
——————————————————————————————————-
Η μνήμη είναι μια δυνατότητα για να διευρύνουμε το μέλλον
και όχι για να το συρρικνώσουμε στο ήδη ξεπερασμένο παρελθόν
