Ηλίας Γιαννακόπουλος |
Η “Ηθική” της Αντιγόνης και το “Δίκαιο” του Κρέοντα
| «Ήδ’ εστίν η σώζουσα και ταύτης επιπλέοντες ορθής τους φίλους ποιούμεθα»1(Κρέων)
και ένα σχόλιο στην “ΑΝΤΙΓΟΝΗ” του Σοφοκλή,
όπως την σκηνοθέτησε-ανέγνωσε ο Γερμανός σκηνοθέτης Ούλριχ Ράσε (Επίδαυρος 2025) |
Το όνομα ΚΡΕΩΝ ίσως είναι από τα λίγα, αν όχι το μοναδικό, από τα πρόσωπα-πρωταγωνιστές της αρχαίας τραγωδίας που το συνοδεύουν επίθετα και χαρακτηρισμοί με αρνητικό περιεχόμενο. Υπηρετώντας ως καθηγητής σε Λύκειο άκουσα πολλές φορές τους μαθητές μου να αποκαλούν “Κρέοντα” κάθε καθηγητή που τον διέκρινε η ακραία σοβαρότητα και αυστηρότητα. Ως μαθητής διδάχτηκα την τραγωδία “ΑΝΤΙΓΟΝΗ” του Σοφοκλή με τον γνωστό και σχηματοποιημένο μανιχαϊσμό του τύπου: Η επαναστάτρια ΑΝΤΙΓΌΝΗ και ο αυταρχικός βασιλιάς – Εξουσία ΚΡΕΩΝ. Αυτός ο μανιχαϊστικός τρόπος διδασκαλίας και οι παραπάνω χαρακτηρισμοί παραπέμπουν στο γνωστό γουέστερν “Ο καλός, ο κακός και ο άσχημος”.
Ακόμη και στην περίοδο της Χούντας του 1967 οι καθηγητές υποχρεωμένοι να εκφωνούν κάποιους λόγους προς φρονηματισμό των μαθητών χρησιμοποιούσαν ως θετικό πρότυπο την “αντιστασιακή” ΑΝΤΙΓΟΝΗ και ως αρνητικό πρότυπο τον αυταρχικό ΚΡΈΟΝΤΑ. Τι τραγική ειρωνεία επί Χούντας να ακούς δεκάρικους λόγους για τον αυταρχισμό του ΚΡΈΟΝΤΑ!.
Διδάσκοντας ως καθηγητής την τραγωδία “ΑΝΤΙΓΟΝΗ” στη Β’ Λυκείου αρχές του 2000 ποτέ δεν ολίσθησα στην σχηματική ανάλυση η “καλή-επαναστάτρια ΑΝΤΙΓΟΝΗ” και ο “κακός-αυταρχικός ΚΡΕΩΝ”. Ποτέ δεν δέχθηκα ως ερμηνευτικό πλαίσιο πως ο Σοφοκλής αναπτύσσει μόνο τη σύγκρουση “Εθιμικού-άγραφου Νόμου με το Γραπτό Δίκαιο”. Ποτέ δεν υιοθέτησα την άποψη-θέση πως ο Σοφοκλής φιλοτέχνησε δύο πρωταγωνιστές για να καταγγείλει τους νόμους-δίκαιο της Πόλης μπροστά στο παραδοσιακό οικογενειακό δίκαιο. Αυτές οι απλουστεύσεις απαξιώνουν και αδικούν τον αγώνα του ιστορικού ανθρώπου να ορίσει αυτός τη μοίρα του εαυτού του και της Πόλης και όχι η άγνωστη θεϊκή βούληση.
Εξάλλου την ίδια εποχή με το κίνημα των σοφιστών και με τη μετάβαση από τον «Μύθο στο Λόγο» κυριαρχεί η θέση του Πρωταγόρα “Πάντων Χρημάτων Μέτρον Άνθρωπος”. Ο άνθρωπος καθίσταται ο ρυθμιστής στα της πόλεως που ως οντότητα προηγείται οντολογικά και αξιολογικά από το Άτομο ως βιολογική μονάδα. Η πόλη πλέον καθίσταται το καθοριστικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώνεται το άτομο που οφείλει να ευθυγραμμίζεται με την υπεράσπιση του κοινού συμφέροντος, ακόμη και όταν το ατομικό συμφέρον και η οικογενειακή ηθική προσβάλλονται από αυτό (κοινό συμφέρον).
Με βάση αυτό το ερμηνευτικό πλαίσιο δίδασκα την “ΑΝΤΙΓΟΝΗ” βλέποντας με συμπάθεια τα επιχειρήματα του ΚΡΕΟΝΤΑ, ιδιαίτερα στο κομμάτι των “προγραμματικών” του δηλώσεων. Σε αυτές τις διακηρυγμένες θέσεις του ΚΡΕΟΝΤΑ είναι δύσκολο να αντιτείνει κάποιος κάτι διαφορετικό. Ο προδότης Πολυνείκης, όπως και κάθε προδότης σε όλες τις εποχές, την ίδια μεταχείριση θα είχε. Οι αρχαίες γραπτές πηγές είναι γεμάτες από την τιμωρία των προδοτών.
Βέβαια οι παραπάνω θέσεις μου αντιμετωπίζονταν με ειρωνεία κι έναν υπόρρητο χλευασμό από τους συναδέλφους μου. Αυτό φυσικά δεν λειτούργησε και ως ανάχωμα στη διδασκαλία-ερμηνεία της “ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ”.
Το παραπάνω ερμηνευτικό πλαίσιο της “ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ” το δημοσίευσα και σε κάποια περιοδικά αντιμετωπίζοντας βέβαια και τα ανάλογα αρνητικά ή και απαξιωτικά σχόλια και κριτικές. Δεν είναι εύκολο να πας ενάντια σε κάποια ερμηνευτικά στερεοτυπικά καλούπια.
Και να στα Επιδαύρια του 2025 (27-29/6) η παγκόσμια πρεμιέρα της παράστασης της “ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ” του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία του Γερμανού σκηνοθέτη Ούλριχ Ράσε προκάλεσε εντύπωση και εισέπραξε θετικά σχόλια από το σύνολο του τύπου (έντυπου και ηλεκτρονικού).
Ξαφνικά, δηλαδή, όλοι (κριτικοί και μη) είδαν με συμπάθεια την παράσταση του Ράσε αλλά και το ιδεολογικό της περίβλημα (δεν ξέρω βέβαια αν την ίδια παράσταση την σκηνοθετούσε Έλληνας, ποιες θα ήταν οι κριτικές). Ο Ράσε με την παράσταση στην Επίδαυρο όσο και με κάποιο σημείωμα θέσεων για το Ιδεολογικό υπόβαθρο της τραγωδίας φαίνεται να φωτίζει τη δράση και τα λόγια του Κρέοντα με άλλη ματιά, μακριά από τα μονότονα και στερεοτυπικά δοξαστικά της ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ και τα εύκολα κατηγορώ εναντίον του ΚΡEΟΝΤΑ.
«Παρόλο που κατανοώ τη στάση της Αντιγόνης, ωστόσο κρίνω ότι έχει ενδιαφέρον να αφουγκραστούμε και τα επιχειρήματα του Κρέοντα και να δούμε πώς μπορούμε να ισορροπήσουμε τις δυο θέσεις μεταξύ τους. Δεν παίρνω τη θέση κανενός απολυταρχικού ηγέτη, όπως ο Κρέοντας. Αυτό που πρεσβεύω είναι ότι θα πρέπει, ως κοινωνία, να βρούμε τα κοινά μας στοιχεία. Να επικοινωνούμε, να συζητάμε, να βρίσκουμε απαντήσεις στα φλέγοντα ερωτήματα που υπάρχουν στην εποχή μας. Αυτό που έχουμε απωλέσει είναι ότι πλέον δεν ακούμε ο ένας τον άλλον…” κι αλλού «…Η Αντιγόνη, όπως γνωρίζουμε, είναι η ηρωίδα του έργου. Η δύναμη και η αντίστασή της απέναντι στην εξουσία είναι αξιοθαύμαστες. Αλλά μήπως δεν ζούμε σήμερα σε μια κοινωνία όπου είναι πανεύκολο για όλους να παριστάνουν τις ηρωίδες ή τους ήρωες, να μιλούν και να πράττουν με τα δικά τους μέτρα και σταθμά; Μήπως πολλές φορές ξεχνάμε ότι αποστολή του Κρέοντα ως βασιλιά είναι να υπερασπίζεται το κράτος και τους νόμους; Πιστεύω ότι είναι σημαντικό να ρίξουμε μια ματιά στον βασιλιά και στα επιχειρήματά του, που διατυπώνονται τόσο εύστοχα από τον Σοφοκλή… Όπως ξέρουν καλά οι Έλληνες, η δημοκρατία είναι μια κατάκτηση που σφυρηλατήθηκε μέσα στους αιώνες, θεμελιωμένη σε ατομικές ελευθερίες αλλά και υποχρεώσεις. Στην Αντιγόνη, ο Κρέων είναι εκείνος που υπερασπίζεται αυτό το πολίτευμα. Έστω κι αν τελικά ακολουθεί εσφαλμένη πορεία…» (συνέντευξη Ράσε)
Γενικά η παράσταση του Ράσε δικαιώνει, έστω κι αργά, τον “αυταρχικό” ΚΡEΟΝΤΑ. Ίσως ο Ράσε, αν μπορούσε, θα άλλαζε και τον τίτλο της τραγωδίας.
Ωστόσο, το περίεργο είναι το πλήθος των εγκωμιαστικών σχολίων και κριτικών προς την παράσταση και προς την συμπάθεια του σκηνοθέτη προς τον ΚΡΕΟΝΤΑ.
Αλήθεια οι κριτικοί πρώτη φορά είδαν, άκουσαν ή διάβασαν πως το παραδοσιακό ανάθεμα στον αυταρχικό ΚΡEΟΝΤΑ δεν συνιστά κατ’ ανάγκην και την πιο σωστή ερμηνεία της Τραγωδίας; Δεν είχαν διαβάσει πως παραδοσιακά η γερμανική σχολή σκέψης ήταν με το μέρος του ΚΡEΟΝΤΑ; Δεν γνώριζαν πως η σύγκρουση ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ και ΚΡEΟΝΤΑ δεν αποτυπώνει τίποτα άλλο παρά το πέρασμα από τη Φυλετική στην Πολιτική κοινωνία;
Ωστόσο δεν λείπει και η άλλη εκδοχή, η παραδοσιακή που στο πρόσωπο της ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ βλέπει την αιώνια αντίσταση του ανθρώπου στην αυταρχική εξουσία. Σχετικά ο σκηνοθέτης Θέμης Μουμουλίδης τονίζει (Επιδαύρια 2025) : «Η καινούργια σκηνική ανάγνωση εστιάζει στην σύγκρουση δύο κόσμων. Στον κόσμο μιας αλαζονικής εξουσίας [διαχρονικό φαινόμενο] και στον κόσμο της Αντίστασης. Στην παράστασή μας, ένα συμπαγές σύνολο ακολούθων του Κρέοντα [χορός-κοινωνία] πορεύεται στον δρόμο της αμφισβήτησης της συνειδητοποίησης και τελικά στον δρόμο της Αντίστασης».
Προς επίρρωση όλων των παραπάνω (η αποκατάσταση του ΚΡΈΟΝΤΑ) παραθέτω το παρακάτω άρθρο μου με τίτλο «Αντιγόνη vs Κρέων: Πολιτικές αναφορές και συνιστά την επιτομή της διδασκαλίας μου στη σχολική τάξη στις αρχές του 2000, όταν και μόνον η ιδέα να βρεις ή να πεις έναν καλό λόγο και για τον ΚΡEΟΝΤΑ συνιστούσε ανοσιούργημα και προσβολή του Σοφοκλή. Δυστυχώς έτσι προχωρά ο κόσμος και στον τομέα αυτό….
Διαβάστε το προαναφερόμενο άρθρο στο link που ακολουθεί:
«Αντιγόνη vs Κρέων: Πολιτικές αναφορές»
———————————————————————————————————————————————–
Παραπομπές: 1. Αυτή η πόλη είναι που μας σώζει, κι αν πλέουμε το πλοίο πάνω σ’ αυτήν, όσο είναι σώα, μόνον τότε μπορούμε να αποκτούμε τους φίλους μας. | 2.Να αφήσουν αυτόν (Πολυνείκη) άθαπτον και τροφή για τα όρνια και τα σκυλιά. | 3. Αλλά όποιος είναι ευνοϊκός στην πόλη αυτή νεκρός ή ζωντανός όμοια θα τιμηθεί από εμένα. | 4. Η φρόνηση είναι το πρώτο καλό για την ευτυχία. | 5. Όποιος κρατεί τον ανθρώπινο νόμο και του θεού το δίκαιο… άξιος πολίτης… όποιος προτιμά το άδικο αλήτης και φυγάς. | 6. Το πιο ισχυρό απόκτημα είναι η σωστή σκέψη – απόφαση.| 7. Όπως και η λανθασμένη σκέψη είναι το μεγαλύτερο κακό. | 8. Το μάθημά μου είναι ευβουλία, η σωστή σκέψη και λήψη αποφάσεων τόσο για θέματα που αφορούν τα οικεία, την ιδιωτική ζωή, πως δηλαδή να διευθετεί κανείς με τον καλύτερο τρόπο τα ζητήματα του οίκου του, όσο και για τα θέματα που αφορούν την πόλη, ώστε να είναι κανείς πιο ικανός να πράξει και να μιλήσει για τα πολιτικά θέματα.
————————————————————
