...
Ένα γεγονός
| Ένας ετερόκλητος συνασπισμός |
Σφράγισε τη δεκαετία του ’60, ανέδειξε τον Γεώργιο Παπανδρέου
αι προετοίμασε το έδαφος για την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στη Μεταπολίτευση |
Η Ένωσις Κέντρου υπήρξε ο πιο χαρακτηριστικός πολιτικός σχηματισμός του ελληνικού μετεμφυλιακού Κέντρου και καθόρισε τις πολιτικές εξελίξεις της δεκαετίας του 1960, μέχρι την ανακοπή της πορείας του με την επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1967.
Ιδρύθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 1961, λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές της 29ης Οκτωβρίου. Το έμβλημά της, τα αρχικά Ε.Κ. πλαισιωμένα από στάχυ και κλάδο δάφνης, συμβόλιζε την εθνική και λαϊκή βάση του νέου κόμματος. Ένα χρόνο αργότερα εγκρίθηκε και το καταστατικό, που όριζε ότι η Ένωση Κέντρου ήταν «κόμμα εθνικόν» με στόχο την πολιτική, οικονομική και κοινωνική δημοκρατία.
Η γέννηση της Ε.Κ. δεν υπήρξε απλή υπόθεση. Προέκυψε από την ανάγκη να ενωθούν οι διάσπαρτες δυνάμεις του Κέντρου, που μέχρι τότε εμφανίζονταν με μικρούς κομματικούς σχηματισμούς, δίνοντας πλεονέκτημα στη Δεξιά και αφήνοντας χώρο στην Αριστερά. Στην ίδρυση συνέπραξαν το Κόμμα Φιλελευθέρων του Γεωργίου Παπανδρέου, το Λαϊκό Κοινωνικό Κόμμα του Στέφανου Στεφανόπουλου, το Κόμμα Προοδευτικών του Σπύρου Μαρκεζίνη, η ΕΠΕΚ του Σάββα Παπαπολίτη, το Κόμμα Αγροτών και Εργαζομένων του Αλέξανδρου Μπαλτατζή και άλλες μικρότερες παρατάξεις. Επικεφαλής ανέλαβε ο Γεώργιος Παπανδρέου, με ηγετικά στελέχη τον Σοφοκλή Βενιζέλο, τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, τον Γεώργιο Μαύρο, τον Σταύρο Κωστόπουλο, τον Ηλία Τσιριμώκο και αργότερα τον Ανδρέα Παπανδρέου.
Η πρώτη εκλογική μάχη, στις 29 Οκτωβρίου 1961, βρήκε την Ε.Κ. στο 33,3% και στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Οι εκλογές εκείνες έμειναν γνωστές ως εκλογές «βίας και νοθείας», καθώς η ΕΡΕ του Κωνσταντίνου Καραμανλή επικράτησε μέσα σε κλίμα παρακρατικής τρομοκρατίας. Ο Γ. Παπανδρέου εγκαινίασε τότε τον «ανένδοτο αγώνα», που αποτέλεσε σύμβολο της αντίστασης για την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Η Ένωση Κέντρου εξέδωσε μάλιστα τη «Μαύρη Βίβλο του εκλογικού πραξικοπήματος» καταγγέλλοντας το όργιο νοθείας.
Στις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963, η Ε.Κ. κατέκτησε την πρωτιά με 42%, χωρίς όμως απόλυτη πλειοψηφία. Ο Γ. Παπανδρέου σχημάτισε κυβέρνηση μειοψηφίας, που στηρίχθηκε ανοχικά από την ΕΔΑ, αλλά η συνεργασία αυτή δεν ευδοκίμησε και οδηγήθηκε σε νέες κάλπες. Στις 16 Φεβρουαρίου 1964 σημειώθηκε ο εκλογικός θρίαμβος του Κέντρου: 52,7% και 171 έδρες. Ο Παπανδρέου σχημάτισε αυτοδύναμη κυβέρνηση και φάνηκε πως η Ελλάδα έμπαινε σε νέα πολιτική περίοδο.
Ωστόσο, οι εσωτερικές αντιφάσεις δεν άργησαν να φανούν. Η Ε.Κ. ήταν ένας ετερόκλητος συνασπισμός και η συνύπαρξη φιλελευθέρων, κεντρώων, πρώην δεξιών και αριστερίζοντων πολιτικών δημιουργούσε συνεχείς εντάσεις. Κυρίαρχη ήταν η αντιπαράθεση ανάμεσα στον Κ. Μητσοτάκη και τον ανερχόμενο Ανδρέα Παπανδρέου, που σταδιακά εξελίχθηκε σε σύγκρουση γενεών και πολιτικών κατευθύνσεων.
Το μεγαλύτερο πλήγμα ήρθε το καλοκαίρι του 1965, όταν ξέσπασε η κρίση των Ιουλιανών. Η ρήξη του Γ. Παπανδρέου με τον νεαρό βασιλιά Κωνσταντίνο Β΄ για τον έλεγχο του στρατεύματος οδήγησε στην παραίτησή του στις 15 Ιουλίου. Ακολούθησε η λεγόμενη «Αποστασία», με αποχώρηση στελεχών της Ε.Κ. και τον σχηματισμό διαδοχικών κυβερνήσεων υπό τον Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα, τον Ηλία Τσιριμώκο και τον Στέφανο Στεφανόπουλο. Το κόμμα διασπάστηκε, ο Παπανδρέου παρέμεινε στην αντιπολίτευση, αλλά η συνοχή είχε πια χαθεί.
Η δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 διέλυσε ουσιαστικά το κόμμα. Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1974, η παράταξη επανεμφανίστηκε ως Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις (ΕΚ-ΝΔ), με επικεφαλής τον Γεώργιο Μαύρο. Στις πρώτες ελεύθερες εκλογές της Μεταπολίτευσης έλαβε 20,4% και αποτέλεσε αξιωματική αντιπολίτευση. Ωστόσο, η αριστερή πτέρυγα είχε ήδη μετακινηθεί στο νεοϊδρυθέν ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου.
Το 1976 η ΕΚ-ΝΔ μετονομάστηκε σε Ένωση Δημοκρατικού Κέντρου (ΕΔΗΚ). Στις εκλογές του 1977 περιορίστηκε στο 11,9% και 16 έδρες. Σταδιακά εξαφανίστηκε από τον πολιτικό χάρτη, συνθλιβόμενη ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή και το ανερχόμενο ΠΑΣΟΚ.
Η ιστορική πορεία της Ένωσης Κέντρου συμπυκνώνει την αγωνία του ελληνικού πολιτικού Κέντρου να εκφράσει μια μετριοπαθή, δημοκρατική πρόταση ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά. Στη δεκαετία του ’60 κυριάρχησε, ανέτρεψε τους πολιτικούς συσχετισμούς και εξέφρασε την ελπίδα για έναν πιο φιλελεύθερο και δημοκρατικό εκσυγχρονισμό της χώρας. Ταυτόχρονα, όμως, οι εσωτερικές αντιθέσεις, η πίεση των Ανακτόρων και η αδυναμία να ελέγξει τις φυγόκεντρες δυνάμεις της οδήγησαν στη διάσπαση και την παρακμή.
Παρά την τελική της εξαφάνιση, η Ένωσις Κέντρου άφησε ισχυρό αποτύπωμα: γέννησε τον «ανένδοτο αγώνα», έφερε στην εξουσία τον «Γέρο της Δημοκρατίας» και αποτέλεσε το σκαλοπάτι για την ανάδειξη του Ανδρέα Παπανδρέου και την ηγεμονία του ΠΑΣΟΚ στη Μεταπολίτευση.
Οι ιδρυτές της Ενώσεως Κέντρου, (όρθιοι) Ηλ. Τσιριμώκος, Στ. Στεφανόπουλος, Σ. Παπαπολίτης,
Στ. Κωστόπουλος, Αλεξ. Μπαλτατζής, (καθήμενοι) Π. Κατσώτας, Γ. Παπανδρέου, Γ. Αθανασιάδης- Νόβας
—————————————————————————————
Επιμέλεια Lef.T.. Mε πληroφορίες από
